Artikel 191 Sr: Helpen bij ontsnapping uit detentie

Artikel 191 Sr stelt strafbaar dat iemand een ander die op openbaar gezag of op grond van een rechterlijke beslissing vastzit bevrijdt of hem helpt bij zijn ontsnapping. Het gaat om de helper, niet om de gedetineerde zelf. De wetgever gaat ervan uit dat de drang naar vrijheid menselijk is; wie op eigen kracht wegloopt uit detentie pleegt daarmee geen zelfstandig misdrijf. Wie een ander daarbij bijstaat, tast wel het gezag aan van de beslissing die de vrijheidsbeneming draagt.

De bestanddelen

• Vrijheidsbeneming op gezag of op een rechterlijke beslissing — de betrokkene moet op openbaar gezag of krachtens een rechterlijke uitspraak of beschikking van zijn vrijheid zijn beroofd. Dat is een brede categorie. Naast voorlopige hechtenis, gevangenisstraf en vrijheidsbenemende maatregelen valt bijvoorbeeld ook te denken aan iemand die in verzekering is gesteld of aan een jongere die op last van de rechter in een justitiële jeugdinrichting verblijft. Dat de vrijheidsbeneming ook rechtmatig was, eist de wet niet: dat er achteraf iets aan de beslissing blijkt te mankeren, maakt het bevrijden niet straffeloos.
• Bevrijden — de dader haalt uit eigen beweging de vastgehouden persoon weg uit de macht van degenen die hem vasthouden.
• Behulpzaam zijn bij zelfbevrijding — hier is het de gedetineerde die ontsnapt, en levert een ander daaraan een bijdrage, in welke vorm ook. Wie bijvoorbeeld kleding en een onderduikadres regelt voor iemand die van plan is uit te breken, helpt hem daarbij. Ook als de uitbraak mislukt, is de helper strafbaar.

- Opzet — de dader moet hebben geweten dat het ging om iemand die op gezag of op een rechterlijke beslissing vastzat, en zijn handelen daarop hebben gericht. Wie iemand een lift geeft zonder te beseffen dat die persoon zojuist is ontsnapt, mist dat opzet.

Waarom de gedetineerde zelf buiten schot blijft

Dat zelfbevrijding niet als zelfstandig misdrijf is strafbaar gesteld, betekent niet dat een ontsnapping zonder gevolgen blijft. De tijd die iemand ongeoorloofd weg is, telt niet mee voor zijn straf, en de ontsnapping werkt door in beslissingen over het regime, over verlof en over voorwaardelijke invrijheidstelling. Straffeloos is bovendien alleen het wegkomen op eigen kracht: de gedetineerde kan weliswaar niet als medepleger of medeplichtige van zijn eigen bevrijding worden aangemerkt, maar wie een ander overhaalt hem bij die ontsnapping te helpen, kan volgens de Hoge Raad als uitlokker van dit misdrijf worden vervolgd. Ook pleegt wie ontsnapt vaak nog andere feiten, bijvoorbeeld vernieling in de zin van artikel 350 Sr of geweld tegen personeel, dat als wederspannigheid onder artikel 180 Sr kan vallen of als mishandeling onder artikel 300 Sr.

De straf

Het maximum is gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of een geldboete van de vierde categorie. Dat is fors hoger dan bij de meeste andere misdrijven tegen het openbaar gezag in deze titel, wat te maken heeft met de aard van de aantasting: een rechterlijke beslissing over iemands vrijheid wordt feitelijk ongedaan gemaakt.

Afbakening

Wie een verdachte of veroordeelde niet uit detentie haalt maar hem daarbuiten uit handen van justitie houdt, valt onder de begunstiging van artikel 189 Sr; wie de bevrijde vervolgens verborgen houdt, kan onder beide bepalingen vallen. Artikel 189 Sr kent een uitzondering voor naaste familie; artikel 191 Sr kent zo'n uitzondering niet, zodat ook een familielid dat bij een ontsnapping helpt strafbaar is. Is de helper een ambtenaar die met de bewaking of het vervoer van de gedetineerde is belast, dan geldt niet dit artikel maar de bijzondere ambtsmisdrijfbepaling van artikel 367 Sr. Gaat de bevrijding gepaard met geweld of dreiging tegen personeel, dan komen daarnaast artikel 179 Sr en artikel 180 Sr in beeld, met de verzwaringen van artikel 181 Sr en artikel 182 Sr. Voor wie in een voertuig een verborgen ruimte aanbrengt om de opsporing te bemoeilijken, bestaat een eigen strafbepaling: artikel 189a Sr.

Een voorbeeld: tijdens een ziekenhuisbezoek van een gedetineerde leidt een bezoeker de begeleiders bewust af zodat de gedetineerde kan weglopen. De bezoeker valt onder artikel 191 Sr; de gedetineerde zelf niet, al heeft zijn ontsnapping wel gevolgen voor de tenuitvoerlegging van zijn straf.

In de praktijk

Zaken op grond van dit artikel gaan bijna altijd samen met andere verdenkingen, en de vraag naar de rol van iedere betrokkene is dan bepalend. Voor familieleden en bezoekers is het goed te weten dat de uitzondering voor naasten die bij begunstiging geldt, hier niet opgaat: meehelpen aan een ontsnapping is ook voor hen strafbaar. Wordt u benaderd met een verzoek dat die kant op gaat, weiger dan en overleg zo nodig met een advocaat.