Artikel 329bis Sr: Misbruik van meerdere exemplaren van een cognossement

Een cognossement is een document uit het zeevervoer. Het bewijst dat een vervoerder een lading heeft ontvangen en het geeft de rechtmatige houder aanspraak op afgifte van die lading in de haven van bestemming. Omdat het document tijdens de reis wordt verhandeld en ook als zekerheid voor financiering dient, wordt het traditioneel in meer dan één origineel exemplaar afgegeven. Artikel 329bis Sr bestrijdt het misbruik dat daar mogelijk door wordt: het inzetten van verschillende exemplaren tegenover verschillende partijen.

De bestanddelen

• De houder van het cognossement — het gaat om degene die het document onder zich heeft en erover kan beschikken.
• Beschikken over verschillende exemplaren — de dader gebruikt niet één maar meerdere originelen van hetzelfde document.
• Onder bezwarende titel — de overdracht gebeurt tegen een tegenprestatie, dus bij verkoop, verpanding of een andere transactie waar iets tegenover staat. Een gift valt er niet onder.
• Ten behoeve van verschillende verkrijgers — de exemplaren komen bij verschillende partijen terecht, die vervolgens allemaal menen recht te hebben op dezelfde lading.

- Opzet — de houder moet dit bewust doen. Een administratieve vergissing binnen één transactie is iets anders.

Waarom dit een eigen bepaling verdient

De schade ontstaat hier niet doordat iemand iets wegneemt, maar doordat een papieren aanspraak wordt vermenigvuldigd. Bij aankomst van het schip kan maar één partij de lading krijgen; de andere houders blijven met een waardeloos geworden document achter, terwijl zij wel hebben betaald of krediet hebben verstrekt. Omdat de handel in en de financiering van ladingen erop rusten dat een cognossement betrouwbaar is, treft dit misbruik niet alleen de directe verkrijgers maar het hele systeem van goederenfinanciering.

De straf

De strafbedreiging bestaat uit maximaal twee jaren gevangenisstraf of een geldboete van de vijfde categorie. Daarnaast kan de rechter op grond van artikel 339 Sr de uitspraak openbaar maken en de veroordeelde uit zijn beroep ontzetten. Bij dit artikel is overigens een wijziging aangekondigd waarvan de datum van inwerkingtreding nog niet vaststaat; de hier beschreven tekst is de tekst die nu geldt.

Afbakening

Wordt een verkrijger met leugens of listige kunstgrepen bewogen tot betaling, dan kan het feit ook oplichting volgens artikel 326 Sr opleveren. Wordt het document zelf vervalst of nagemaakt, dan gaat het om valsheid in geschrift volgens artikel 225 Sr. Houdt iemand een lading die hij rechtmatig onder zich had voor zichzelf, dan is verduistering volgens artikel 321 Sr de aangewezen bepaling. Naast het strafrecht kent het zeerecht een eigen stelsel van regels over wie bij samenloop van houders recht heeft op de lading.

In de praktijk

Voor banken en handelaren is de praktische les dat het aantal afgegeven originelen op het document zelf staat en dat het loont daarop te letten en, waar mogelijk, alle exemplaren te laten overleggen of in te trekken. In de moderne praktijk wordt het risico ook beperkt door elektronische systemen waarin de rechten op een lading centraal worden bijgehouden. Zaken hierover zijn zeldzaam en spelen vrijwel altijd in een internationale context, waarin naast de strafzaak ook de vraag speelt welk recht en welke rechter bevoegd zijn.