Artikel 380 Sr: Ontzetting van rechten bij ambtsmisdrijven

Artikel 380 Sr bevat geen delictsomschrijving maar een sanctiebepaling. Het wijst aan bij welke ambtsmisdrijven de rechter een bijkomende straf mag opleggen in de vorm van ontzetting van een recht. Welke rechten dat kunnen zijn, staat in artikel 28 Sr: onder meer het bekleden van ambten, het dienen bij de gewapende macht, het kiesrecht en het recht om raadsman of gerechtelijk bewindvoerder te zijn.

Twee groepen misdrijven, twee rechten

• Het eerste lid — bij een veroordeling wegens de misdrijven van de artikelen 355, 357 en 358 Sr kan de rechter ontzetting uitspreken van het kiesrecht, dat wil zeggen het recht om leden van vertegenwoordigende organen te kiezen en zelf gekozen te worden. Artikel 28 Sr stelt daarbij nog een eigen eis: die ontzetting is alleen mogelijk bij een veroordeling tot gevangenisstraf van ten minste een jaar. De keuze voor juist dit recht past bij de aard van die feiten: het gaat om bewindspersonen en gezagsdragers die de staatsrechtelijke verhoudingen hebben geschonden.

- Het tweede lid — bij een veroordeling wegens de misdrijven van de artikelen 359, 363, 364, 366 Sr en het eerste lid van artikel 379 Sr kan de rechter ontzetting uitspreken van het recht om raadsman of gerechtelijk bewindvoerder te zijn. Dat sluit aan bij het karakter van die feiten: het gaat om misbruik van een positie waarin iemand het vermogen of het belang van een ander beheert.

Wat ontzetting is

Ontzetting van rechten is een bijkomende straf. Volgens artikel 9 Sr kan zij worden opgelegd samen met een hoofdstraf, maar even goed als enige straf. De rechter is er nooit toe verplicht; hij kan het doen, in de gevallen die de wet aanwijst. Hij moet de ontzetting bovendien motiveren en de duur ervan bepalen binnen de grenzen die het Eerste Boek stelt. De gedachte erachter is dat sommige rechten niet passen bij iemand die juist door misbruik van een positie is veroordeeld.

Verhouding tot artikel 29 Sr

Naast artikel 380 Sr bestaat een bredere grondslag. Artikel 29 Sr maakt het mogelijk om ontzetting uit ambten of uit de dienst bij de gewapende macht uit te spreken bij iedere veroordeling wegens een ambtsmisdrijf, en ook bij misdrijven waarbij iemand een bijzondere ambtsplicht schond of gebruik maakte van macht, gelegenheid of middelen die zijn ambt hem gaf. Voor het verliezen van het ambt is artikel 380 Sr dus niet nodig; dat artikel voegt juist twee andere rechten toe aan het arsenaal van de rechter.

Wat het niet is

Ontzetting is iets anders dan ontslag. Ontslag is een arbeidsrechtelijk of ambtenarenrechtelijk besluit van de werkgever en volgt op een veroordeling vaak vanzelf, maar het is geen straf. Ontzetting is ook iets anders dan de aantekening van de veroordeling in de justitiële documentatie, die op haar beurt gevolgen kan hebben voor het verkrijgen van een verklaring omtrent het gedrag.

In de praktijk

In de meeste ambtszaken vraagt de officier van justitie geen ontzetting van het kiesrecht: die straf raakt een grondrecht en wordt zeer terughoudend gevorderd en opgelegd. De ontzetting uit het ambt komt vaker voor, al is die in de praktijk vaak achterhaald doordat de veroordeelde zijn functie al is kwijtgeraakt. Voor een verdachte is het van belang zich te realiseren dat de gevolgen van een veroordeling verder reiken dan de hoofdstraf, en dat het de moeite loont om ook op de gevorderde bijkomende straffen verweer te voeren.