Artikel 418 Sr: Strafrechtelijke aansprakelijkheid van de uitgever

Wie iets strafbaars schrijft of tekent, is daarvoor zelf verantwoordelijk. Maar wat als de auteur onbekend blijft of buiten bereik van de Nederlandse justitie zit? Dan zou een strafbare publicatie zonder gevolg blijven. Artikel 418 Sr vangt dat op: de uitgever van een geschrift of afbeelding van strafbare aard kan zelf worden gestraft, maar alleen in twee nauw omschreven gevallen. De straf is gevangenisstraf of hechtenis van ten hoogste een jaar of een geldboete van de derde categorie.

De twee gevallen

• De dader blijft onbekend — de uitgever is aansprakelijk als de dader niet bekend is en ook niet door hem wordt bekendgemaakt op de eerste aanmaning van de rechter-commissaris. Het begrip dader wordt hier ruim opgevat: het gaat om de persoon van wie de publicatie afkomstig is en die haar bij de uitgever heeft aangeleverd. Dat is vaak de maker zelf, maar het kan ook iemand anders zijn die het stuk namens een ander of uit eigen beweging heeft doorgegeven. Maakt de uitgever die persoon op de aanmaning bekend, dan gaat hij zelf vrijuit.

- De uitgever wist dat de dader buiten schot zou blijven — hij wist of moest verwachten dat de dader op het moment van uitgeven strafrechtelijk niet vervolgbaar zou zijn of buiten het Rijk in Europa gevestigd zou zijn.

Waarom de wet zo terughoudend is

De vrijheid van drukpers verzet zich ertegen dat een uitgever standaard meebetaalt voor wat anderen schrijven. Zou hij dat wel, dan zou hij uit voorzorg alles weigeren wat maar enigszins gevoelig ligt. Daarom is de aansprakelijkheid van de uitgever hier subsidiair: zij komt pas in beeld als de eigenlijke dader niet kan worden aangepakt. De artikelen 53 en 54 Sr leggen die gedachte vast door te bepalen dat uitgever en drukker als zodanig niet worden vervolgd wanneer het stuk hun naam en woonplaats vermeldt en de dader bekend is of alsnog bekend wordt gemaakt.

Wat "van strafbare aard" betekent

De inhoud van het geschrift of de afbeelding moet op zichzelf een strafbaar feit opleveren. Dat kan bijvoorbeeld smaad of laster zijn, of een uiting die de wet elders verbiedt. De rechter beoordeelt dus eerst of de publicatie zelf strafbaar zou zijn geweest in handen van de auteur. Is de inhoud niet strafbaar, dan komt men aan de aansprakelijkheid van de uitgever niet toe.

Voor een veroordeling op grond van dit artikel hoeft de uitgever niet te hebben geweten dat de inhoud strafbaar was. Dat is een wezenlijk verschil met de situatie waarin een uitgever wordt vervolgd als deelnemer aan het delict dat in de publicatie zelf besloten ligt; dan moet juist worden aangetoond dat hij het strafbare karakter van het stuk kende en wilde. Artikel 418 Sr legt de nadruk op iets anders: niet op wat de uitgever van de inhoud wist, maar op de vraag of de eigenlijke dader kan worden aangewezen en vervolgd.

De rol van de aanmaning

Het scharnier van dit artikel is de eerste aanmaning van de rechter-commissaris. Op dat moment krijgt de uitgever de kans de dader te noemen en daarmee zijn eigen positie veilig te stellen. Laat hij die kans liggen, dan neemt hij de aansprakelijkheid feitelijk over. Een latere onthulling helpt hem dan niet meer: op dat moment is het strafbare feit al voltooid. En de naam die hij noemt, moet wel de juiste zijn; wie iemand aanwijst die de publicatie niet heeft aangeleverd, heeft niet aan de voorwaarde voldaan. Dat plaatst de uitgever voor een reële keuze: hij kan zijn bron beschermen, maar dan draagt hij zelf de strafrechtelijke gevolgen.

Afbakening

Artikel 419 Sr bevat dezelfde regeling voor de drukker, met als aanknopingspunt de persoon op wiens last het stuk is gedrukt. Artikel 420 Sr vult beide bepalingen aan: levert de inhoud een misdrijf op dat alleen op klacht vervolgbaar is, dan kan ook de uitgever of drukker alleen worden vervolgd op klacht van degene tegen wie het misdrijf is gepleegd.

In de praktijk

Deze bepaling wordt zelden toegepast, maar de gedachte erachter keert steeds terug bij publicaties met een anonieme bron of een auteur in het buitenland. Voor uitgevers is het praktische advies eenvoudig: zorg dat vastligt wie de maker is en dat het stuk de eigen naam en vestigingsplaats vermeldt. Wie een aanmaning van de rechter-commissaris krijgt, doet er verstandig aan zich onmiddellijk juridisch te laten adviseren, want de keuze die dan wordt gemaakt bepaalt de eigen positie in de zaak.