Artikel 397 Sr: Opruiing tot muiterij

Artikel 397 Sr richt zich op de aanstichter. Strafbaar is het aan boord van een Nederlands schip of zeevissersschip opruien tot muiterij op dat schip. De strafbedreiging is gevangenisstraf van ten hoogste vijf jaren of een geldboete van de vierde categorie. Daarmee komt de aanstichter dicht in de buurt van de muiters zelf, ook als hij zich verder afzijdig houdt.

De bestanddelen

• Aan boord — de opruiing moet op het schip zelf plaatsvinden. Wie aan wal probeert een bemanning op te zetten, valt buiten deze bepaling; daarvoor gelden de algemene bepalingen over opruiing en over uitlokking.
• Opruien — het aanzetten van anderen tot het plegen van muiterij. Het gaat om meer dan klagen of kritiek uiten: er moet een oproep in liggen om zich gezamenlijk tegen het gezag te keren.

- Tot muiterij op dat schip — de oproep moet betrekking hebben op het schip waarop de opruier zich bevindt. Een algemene uiting over misstanden in de scheepvaart is geen opruiing in de zin van dit artikel.

Geen gevolg vereist

Voor strafbaarheid is niet nodig dat er ook werkelijk muiterij uitbreekt. Het feit is voltooid met de opruiing zelf. Dat is het kenmerk van dit type delict: de wetgever grijpt in bij het gevaar dat van de oproep uitgaat, en niet pas bij het resultaat. Breekt de muiterij wel uit en doet de opruier daaraan mee, dan kan daarnaast artikel 396 Sr ten laste worden gelegd.

Waar de grens ligt met kritiek

Dit is het lastigste punt van deze bepaling. Bemanningsleden mogen klagen over voedsel, rusttijden, veiligheid of uitbetaling, en zij mogen elkaar oproepen om die klachten gezamenlijk aan de orde te stellen bij de rederij of bij de autoriteiten. Dat is geen opruiing. De grens wordt overschreden zodra de oproep erop is gericht dat het gezag van de schipper met geweld of met verzet wordt doorbroken. Bij de beoordeling let de rechter op de bewoordingen, op de omstandigheden aan boord en op wat de spreker kennelijk beoogde.

Afbakening

Pleegt iemand zelf insubordinatie, dan geldt artikel 395 Sr; doen twee of meer personen dat samen, dan artikel 396 Sr. Neemt de bemanning de zeggenschap over het schip over, dan komt artikel 386 Sr in beeld. Buiten deze titel kent de wet de algemene opruiingsbepaling, die ziet op het in het openbaar aanzetten tot een strafbaar feit. Artikel 397 Sr stelt die eis van openbaarheid niet en is dus geen bijzondere vorm daarvan; beide bepalingen kunnen naast elkaar aan de orde zijn.

Waarom de strafbedreiging zo hoog is

Vijf jaren voor een oproep die misschien niets heeft opgeleverd, lijkt fors. De verklaring ligt in de omstandigheden op zee: een bemanning is een kleine, gesloten gemeenschap onder druk, waar een oproep snel aanslaat en waar het wegvallen van het gezag de veiligheid van iedereen raakt. De wetgever heeft daarom gekozen voor een vroege ingreep.

In de praktijk

Zaken op grond van dit artikel zijn zeldzaam. De praktische betekenis ligt vooral in de verhoudingen aan boord: wie ontevreden is, kan dat langs de geëigende weg aankaarten bij de rederij, bij een vakorganisatie of bij de havenautoriteit in de eerstvolgende haven, en kan zich zo nodig wenden tot de inspectie die toeziet op arbeidsomstandigheden op schepen. Voor een verdachte draait de zaak vrijwel altijd op de uitleg van wat hij precies heeft gezegd en in welke context; het vastleggen van de eigen lezing kort na het voorval is daarom van belang.