Artikel 479 Sr: Inwerkingtreding van het Wetboek van Strafrecht

Dit is het laatste artikel van het Wetboek van Strafrecht en het stelt niets strafbaar. Het regelt één ding: wanneer het wetboek gaat gelden, wordt niet hier bepaald maar in een afzonderlijke wet. Daarmee scheidt de wetgever twee vragen die vaak door elkaar lopen. De eerste is wat de regels zijn; die staan in de voorgaande artikelen. De tweede is vanaf welk moment die regels gelden; die vraag wordt apart beantwoord. Onder de bepaling staan het slotformulier en de ondertekening, waarmee de wet formeel is vastgesteld.

Wat een slotbepaling doet

Bijna elke wet sluit af met bepalingen over inwerkingtreding en soms over de citeertitel. Zulke artikelen bevatten geen normen voor burgers, maar zijn wel onmisbaar: zonder een moment van inwerkingtreding is een wet niet meer dan een tekst. Door dat moment aan een aparte wet over te laten, houdt de wetgever de vrijheid om pas te beslissen als de voorbereidingen zijn afgerond. Bij een wetboek van deze omvang was dat een noodzakelijke keuze.

Waarom de invoering apart werd geregeld

Een nieuw wetboek vervangt niet alleen oude strafbepalingen, maar raakt aan tientallen andere regelingen. Er moest worden bepaald welk recht gold voor feiten die al waren gepleegd, wat er gebeurde met lopende zaken en met straffen die nog werden uitgezeten, en hoe verwijzingen in andere wetten moesten worden gelezen. Ook de rechterlijke organisatie en het gevangeniswezen moesten erop worden ingericht. Al dat overgangsrecht hoort niet thuis in het wetboek zelf; daarvoor dient een invoeringswet. Die Invoeringswet Wetboek van Strafrecht bepaalde dat het wetboek op 1 september 1886 in werking trad, ruim vijf jaar nadat het in 1881 was vastgesteld.

Verband met het legaliteitsbeginsel

De vraag naar het moment van inwerkingtreding is niet formeel van aard, maar raakt de kern van het strafrecht. Artikel 1 Sr bepaalt dat niemand kan worden gestraft op grond van een strafbepaling die nog niet gold toen hij handelde. Wat er dus in het wetboek staat, is pas relevant vanaf de dag waarop die tekst in werking is getreden. Datzelfde artikel bepaalt dat bij een wijziging van de wet na het feit de voor de verdachte gunstigste bepaling wordt toegepast. Inwerkingtreding en legaliteit hangen daarmee direct samen.

Een voorbeeld dat laat zien waarom dit ertoe doet: de wetgever neemt een nieuwe strafbepaling aan, die volgens de bijbehorende regeling pas maanden later in werking treedt. Wie in die tussenliggende periode doet wat straks verboden zal zijn, kan daarvoor niet worden vervolgd. Omgekeerd geldt dat een verlaging van de straf die tijdens een lopende zaak in werking treedt, de verdachte ten goede kan komen.

Het slotformulier en de ondertekening

Achter de laatste inhoudelijke bepaling staat het slotformulier: de vaste tekst waarmee wordt bevolen dat de wet in het Staatsblad wordt geplaatst en door iedereen wordt nageleefd, gevolgd door de ondertekening. Die stap is meer dan een plechtigheid. Bekendmaking in het Staatsblad is de voorwaarde waaronder een wet verbindend wordt: burgers kunnen alleen worden gehouden aan regels die zij hebben kunnen kennen.

Wat er sindsdien is gebeurd

Het wetboek is na de invoering vele malen gewijzigd. Er zijn artikelen vervallen, er zijn artikelen bijgekomen met een letter achter het nummer, en hele titels zijn herzien. Elke wijziging kende een eigen moment van inwerkingtreding. Voor de dagelijkse praktijk betekent dat dat niet alleen telt welke tekst vandaag geldt, maar ook welke tekst gold op de dag van het feit dat wordt onderzocht.

In de praktijk

Wie een oudere zaak beoordeelt, moet de tekst opzoeken zoals die destijds luidde; officiële bronnen bieden daarvoor versies met een datum. Voor wie zich verdedigt, kan dat verschil maken: is een bepaling na het feit geschrapt of verzacht, dan is dat een punt dat op zitting aan de orde moet komen. En voor wie zich afvraagt of iets vandaag strafbaar is, geldt de eenvoudige regel dat de aangenomen tekst pas telt vanaf de dag waarop hij in werking is getreden.