Artikel 50 Sr: Persoonlijke omstandigheden bij deelneming

Bij een feit met meerdere betrokkenen wordt iedere deelnemer op zijn eigen merites beoordeeld. Dit artikel legt dat vast voor omstandigheden die met de persoon te maken hebben: als die de strafbaarheid uitsluiten, verminderen of juist verhogen, gelden zij alleen voor degene bij wie zij zich voordoen. Zij springen niet over op de anderen.

Wat een persoonlijke omstandigheid is

Het gaat om eigenschappen of toestanden die aan een bepaalde persoon kleven en niet aan het feit als zodanig. Denk aan de geestelijke gesteldheid van een van de betrokkenen, aan een hoedanigheid zoals die van ambtenaar, of aan de leeftijd van de deelnemer. Deze omstandigheden bepalen mede wat het strafrecht van juist die persoon vindt, en dat oordeel laat zich niet uitsmeren over de hele groep.

Beide kanten op

• Uitsluitend. Kan het feit een van de betrokkenen door een psychische stoornis niet worden toegerekend, dan volgt voor hem ontslag van alle rechtsvervolging; de anderen blijven gewoon strafbaar. Zo werken alle schulduitsluitingsgronden, dus ook noodweerexces, afwezigheid van alle schuld en psychische overmacht: zij gaan over de vraag of juist deze persoon iets te verwijten valt.
• Verhogend. Misbruikt één deelnemer zijn ambt, dan kan alleen bij hem de verhoging van artikel 44 Sr worden toegepast, ook al plukten de anderen daar de vruchten van. Ook eerdere veroordelingen (recidive) tellen alleen bij degene die ze op zijn naam heeft.

- Verminderend. Krijgt één verdachte strafvermindering omdat hij een afspraak maakte als getuige, dan werkt die korting niet door bij zijn medeverdachten.

Wat wél gedeeld wordt

De regel gaat over de strafbaarheid van personen, niet over de kenmerken van het feit zelf. Daarom werken rechtvaardigingsgronden, zoals noodweer en noodtoestand, anders: zij maken het handelen zelf rechtmatig. Wie meewerkte aan een gerechtvaardigde gedraging, kan daarvoor dus evenmin worden gestraft. Objectieve omstandigheden die tot de delictsomschrijving behoren, zoals het gebruik van geweld of het binnendringen van een woning, hebben betrekking op wat er is gebeurd en kunnen daarom alle deelnemers raken. Of hun opzet daarop gericht moest zijn, hangt af van de delictsomschrijving: bij strafverzwarende gevolgen als zwaar lichamelijk letsel of de dood geldt die eis niet, omdat die gevolgen buiten het opzet om meetellen en voor rekening van alle betrokkenen komen. Het onderscheid tussen wat bij de persoon hoort en wat bij het feit hoort, is in de praktijk de kern van de discussie.

Een aparte categorie vormen persoonlijke kenmerken die de wet in de omschrijving van het delict zelf heeft opgenomen. Daarop ziet dit artikel niet; dan bepaalt de delictsomschrijving wat er nodig is. Een ambtsdelict bijvoorbeeld kan alleen door een ambtenaar worden gepleegd, maar wie als buitenstaander meedoet of helpt, is daarvoor toch strafbaar als de pleger ambtenaar is en de buitenstaander daarvan op de hoogte is. Zo gaat het ook wanneer de wet een zwaardere of lichtere variant van een delict kent waarin een persoonlijk kenmerk als bestanddeel is opgenomen: de deelnemer die dat kenmerk zelf mist, wordt toch voor die variant gestraft.

Een voorbeeld: twee mensen plegen samen een geweldsdelict. Bij de ene stelt de rechter vast dat hij ten tijde van het feit ernstig gestoord was en dat het feit hem niet valt toe te rekenen; hij wordt ontslagen van alle rechtsvervolging. De ander wordt voor hetzelfde bewezen feit veroordeeld. Dat is geen ongerijmdheid, maar precies wat dit artikel voorschrijft.

In de praktijk

Voor de verdediging betekent dit dat een beroep op een schulduitsluitingsgrond individueel moet worden opgebouwd: het gaat om deze verdachte, in deze toestand, op dat moment. Zo'n beroep dat bij een medeverdachte slaagt, komt niet vanzelf ten goede aan de ander. Een rechtvaardigingsgrond werkt daarentegen voor iedereen die aan hetzelfde gerechtvaardigde feit meewerkte. Voor slachtoffers is van belang dat verschillende uitkomsten in één zaak niet betekenen dat de rechter aan hun verhaal twijfelt: het feit kan bewezen zijn terwijl één deelnemer om persoonlijke redenen niet strafbaar is. Bij de beoordeling van schadevergoeding wordt eveneens per betrokkene gekeken.