Artikel 389bis Sr: De valse scheepsverklaring

Na een ongeval, averij of ander bijzonder voorval op zee wordt een scheepsverklaring opgemaakt: een officieel vastgelegd verslag van wat er is gebeurd. Dat stuk speelt een grote rol bij het vaststellen van aansprakelijkheid, bij verzekeringskwesties en bij onderzoek naar de toedracht. Artikel 389bis Sr stelt daarom strafbaar dat de schipper zo'n verklaring laat opmaken terwijl hij weet dat de inhoud niet klopt, en dat bemanningsleden daaraan meewerken.

De twee leden

• De schipper — hij is degene die de verklaring doet opmaken. Weet hij dat de inhoud in strijd met de waarheid is, dan riskeert hij gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of een geldboete van de vierde categorie.

- De bemanningsleden — wie meewerkt aan het opmaken van zo'n verklaring terwijl hij weet dat de inhoud onjuist is, wordt bedreigd met gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren of een geldboete van de vierde categorie.

Wetenschap is vereist

Beide leden eisen dat de betrokkene weet dat de inhoud onwaar is. Een vergissing, een onvolledige herinnering of een verkeerde inschatting van de toedracht is dus niet genoeg. Dat is een bewuste keuze van de wetgever: een scheepsverklaring wordt vaak opgemaakt kort na een ingrijpend voorval, wanneer betrokkenen nog niet alles kunnen overzien. Pas wie tegen beter weten in iets laat vastleggen, komt in het bereik van dit artikel.

Waarom bemanningsleden lichter worden gestraft

Het verschil tussen vier en twee jaren volgt uit de verhoudingen aan boord. De schipper is verantwoordelijk voor de verklaring en heeft daarbij het laatste woord; een bemanningslid dat meewerkt, doet dat vaak in een afhankelijke positie. Dat neemt de strafbaarheid niet weg, maar verklaart wel de lagere strafbedreiging. Wordt iemand onder druk gezet, dan kan dat bij de straftoemeting een rol spelen.

Afbakening

De algemene bepaling over valsheid in geschrift staat in artikel 225 Sr, met de verzwaarde vorm voor authentieke akten in artikel 226 Sr. Artikel 389bis Sr is een bijzondere bepaling die specifiek op de scheepsverklaring ziet. Artikel 389ter Sr regelt een verwante situatie: het overleggen van een onware schriftelijke verklaring waar Boek 8 van het Burgerlijk Wetboek, het boek over verkeersmiddelen en vervoer, die verklaring voorschrijft. Gaat het niet om een verklaring maar om het onttrekken van het schip zelf, dan is artikel 387 Sr aan de orde.

Waarom dit zo zwaar wordt genomen

Op zee zijn er zelden onafhankelijke getuigen. Wat er is gebeurd, moet vaak worden gereconstrueerd uit de verklaringen van de mensen die erbij waren. Een verklaring die niet klopt, kan daardoor de hele afwikkeling van een ongeval sturen: wie aansprakelijk is, of een verzekeraar uitkeert, en of er onderzoek volgt naar structurele oorzaken. Een onware verklaring raakt zo niet alleen de wederpartij maar ook de veiligheid op langere termijn.

In de praktijk

Onwaarheden in een scheepsverklaring komen meestal aan het licht doordat zij niet stroken met andere gegevens: journaals, positiebepaling, communicatieverkeer, technische gegevens van het schip en verklaringen van andere opvarenden. Voor bemanningsleden geldt dat zij niet verplicht zijn een verklaring te ondertekenen waarvan zij weten dat die onjuist is; wie in zo'n positie komt, doet er verstandig aan zijn eigen lezing schriftelijk vast te leggen en daarvan een kopie te bewaren.