Artikel 286 Sr: Ontzetting van rechten bij misdrijven tegen de vrijheid

Artikel 286 Sr bevat geen eigen strafbaarstelling. Het geeft de rechter een extra mogelijkheid bij het straffen: wie wordt veroordeeld wegens bepaalde misdrijven tegen de persoonlijke vrijheid, kan daarnaast worden ontzet van een aantal rechten. Zo'n ontzetting is een bijkomende straf. De rechter kan haar opleggen naast een gevangenisstraf, taakstraf of geldboete, maar de algemene regeling in het Eerste Boek laat ook zelfstandige oplegging toe.

Om welke rechten het gaat

Het artikel verwijst naar drie van de rechten die in artikel 28 Sr, eerste lid, staan opgesomd: het bekleden van ambten of van bepaalde ambten, het dienen bij de gewapende macht, en het optreden als raadsman of gerechtelijk bewindvoerder. Het gaat dus om posities waarin iemand gezag uitoefent of het vertrouwen van anderen draagt. Het kiesrecht valt hier niet onder; dat staat op een ander onderdeel van artikel 28 Sr en komt bij deze titel alleen aan de orde via artikel 286a Sr.

Bij welke veroordelingen

De mogelijkheid bestaat na een veroordeling wegens de misdrijven van de artikelen 274 tot en met 282 Sr en wegens het eerste en tweede lid van artikel 285 Sr. Daarmee bestrijkt de bepaling een brede reeks: de slavenhandelbepalingen, mensenroof, het onttrekken en verbergen van een minderjarige, schaking en de gewone vrijheidsberoving, plus de twee eerste vormen van bedreiging.

Het gaat steeds om misdrijven waarbij iemand een ander zijn bewegingsvrijheid of zijn gevoel van veiligheid ontneemt. De wetgever heeft het passend gevonden dat een veroordeling daarvoor kan doorwerken in de vraag of iemand nog een publieke of vertrouwensfunctie mag vervullen.

Een bevoegdheid, geen automatisme

De wettekst spreekt van 'kan'. De rechter is dus niet verplicht de ontzetting uit te spreken en doet dat in de praktijk alleen als daar een concrete aanleiding voor is, bijvoorbeeld omdat het misdrijf verband hield met de functie of omdat er een reëel risico bestaat dat de positie opnieuw wordt misbruikt. Meestal vraagt de officier van justitie er uitdrukkelijk om; de rechter moet zijn beslissing motiveren.

De duur van een ontzetting is niet in dit artikel geregeld, maar in de algemene bepalingen over deze bijkomende straf in het Eerste Boek. Daar staat ook wanneer de ontzetting ingaat.

Afbakening

Artikel 286a Sr regelt voor dezelfde titel de ontzetting van het kiesrecht, maar alleen bij misdrijven met een terroristisch karakter. Vergelijkbare bepalingen staan verspreid door het Tweede Boek bij andere delictsgroepen, telkens toegesneden op de rechten die bij dat type misdrijf van belang zijn. Het onderscheid is dus niet willekeurig: de wetgever koppelt het rechtsverlies aan de aard van het gepleegde feit.

In de praktijk

Voor een verdachte is dit onderdeel van de zaak gemakkelijk over het hoofd te zien, terwijl de gevolgen op lange termijn groot kunnen zijn: een ontzetting kan een loopbaan in het openbaar bestuur, bij de krijgsmacht of in de rechtsbijstand blokkeren. Als het openbaar ministerie een ontzetting vordert, is het dus zaak dat de verdediging daar op de zitting apart aandacht aan besteedt.

Voor slachtoffers is van belang dat deze bijkomende straf losstaat van de schadevergoeding. Wie schade wil vergoed zien, moet zich als benadeelde partij in de strafzaak voegen of een civiele procedure beginnen.