Artikel 225 Sr: Valsheid in geschrift

Valsheid in geschrift is een van de meest toegepaste bepalingen van het Wetboek van Strafrecht. Strafbaar is het valselijk opmaken of vervalsen van een geschrift dat bestemd is om als bewijs van iets te dienen, met de bedoeling het als echt te laten gelden. Het tweede lid stelt daarnaast het gebruiken, afleveren of voorhanden hebben van zo'n stuk strafbaar. Het beschermde belang is het vertrouwen in schriftelijke stukken: contracten, facturen, urenbriefjes, jaarrekeningen en verklaringen moeten kunnen worden geloofd zonder dat iedereen alles zelf natrekt.

De bestanddelen van het eerste lid

• Een geschrift — elk stuk waarin gedachten of gegevens zijn vastgelegd in tekens die te lezen zijn en die niet meteen weer verdwijnen. Papier is niet vereist; ook digitale bestanden en geautomatiseerde uitdraaien kunnen geschriften zijn.
• Bestemd om tot bewijs te dienen — het stuk moet in het maatschappelijk verkeer een bewijsfunctie hebben. Dat is een ruime maatstaf: het gaat erom of anderen op het stuk plegen af te gaan. Een privé-aantekening voor uzelf valt er niet onder, een factuur, een loonstrook of een huurcontract wel. Die bestemming kan ook bestaan bij een afschrift of bij een stuk dat alleen binnen een organisatie circuleert.
• Valselijk opmaken of vervalsen — valselijk opmaken is een stuk maken dat naar inhoud of herkomst niet klopt; vervalsen is een bestaand stuk zo wijzigen dat het iets anders zegt dan het zei. Het verschil zit in het beginpunt, niet in de ernst. Een stuk kan vals zijn omdat het niet afkomstig is van wie het lijkt te komen — een handtekening die niet echt is maakt een stuk vals, ook als de rest van de tekst klopt — of omdat de inhoud niet strookt met de werkelijkheid. Ook wat er níet staat kan tellen: wie een gegeven weglaat dat anderen op zo'n stuk mogen verwachten, bijvoorbeeld een eerdere schade op een schadeformulier, kan een stuk valselijk opmaken. Verder kan het valselijk opmaken ook bestaan uit het verwerken van valse stukken in een administratie.

- Oogmerk van gebruik als echt — de dader moet erop uit zijn geweest dat het stuk als echt en onvervalst wordt gebruikt, door hemzelf of door anderen. Dit is de zwaarste opzetvorm en de belangrijkste begrenzing van het artikel: zonder dat doel is er geen valsheid in geschrift. Of het stuk daarna ook echt is gebruikt, maakt voor het eerste lid niet uit.

Het tweede lid: gebruiken en voorhanden hebben

Het tweede lid richt zich op degene die het valse stuk in het verkeer brengt. Strafbaar is het opzettelijk gebruiken alsof het echt is, en ook het opzettelijk afleveren of voorhanden hebben ervan. Gebruik maken vraagt dat het stuk tegenover iemand anders wordt ingezet om die ander op het verkeerde been te zetten; zolang een vals stuk alleen in de eigen administratie zit, is er nog geen gebruik in deze zin. Bij alle gedragingen van het tweede lid moet de betrokkene opzet hebben op de valsheid van het stuk; voorwaardelijk opzet is daarvoor genoeg. Bij afleveren en voorhanden hebben geldt voor de bestemming van het stuk een lichtere maatstaf: voldoende is dat de betrokkene weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat het stuk bestemd is om als echt te worden gebruikt. Wie werkelijk niet wist en ook niet hoefde te vermoeden waar het stuk voor diende, valt buiten het tweede lid.

Verhoging bij een terroristisch doel

Het derde lid verhoogt het maximum van de gevangenisstraf met een derde wanneer het feit is gepleegd met het oogmerk een terroristisch misdrijf voor te bereiden of gemakkelijk te maken. Die verzwaring vraagt bewijs van een extra doel, bovenop het oogmerk dat het eerste of tweede lid al eist. Wat als terroristisch misdrijf geldt, is elders in het wetboek omschreven, in artikel 83 Sr.

De straf

Op het eerste en het tweede lid staat gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of een geldboete van de vijfde categorie. In de praktijk loopt de opgelegde straf sterk uiteen: van een taakstraf voor een enkel vervalst stuk tot een forse gevangenisstraf wanneer valsheid het instrument was van een groter financieel misdrijf. Bij bedrijven wordt vaak een geldboete opgelegd, eventueel naast de vervolging van leidinggevenden.

Afbakening

Artikel 226 Sr kent een hoger maximum voor valsheid in bijzondere stukken, zoals authentieke akten en handelspapier. Artikel 227 Sr gaat niet over het vervalsen van een akte, maar over het laten opnemen van een valse opgave in een echte authentieke akte. Voor reisdocumenten en identiteitsbewijzen gelden de artikelen 231 Sr en volgende, voor betaalpassen artikel 232 Sr. Wordt met het valse stuk iemand bewogen tot afgifte van geld of goed, dan komt oplichting op grond van artikel 326 Sr erbij; valsheid en oplichting sluiten elkaar niet uit.

Een voorbeeld: een ondernemer maakt facturen op voor werk dat nooit is verricht en dient die in bij een opdrachtgever. Het opmaken van die facturen valt onder het eerste lid, het indienen ervan onder het tweede, en het incasseren van het bedrag kan daarnaast oplichting opleveren. Voor het strafmaximum tellen het vervalsen en het daarna gebruiken van hetzelfde stuk op grond van artikel 56 Sr samen als één voortgezette handeling.

In de praktijk

Aangiften komen vaak van bedrijven, verzekeraars en uitvoeringsinstanties die bij controle op een onjuist stuk stuiten. Voor de verdachte is het oogmerk meestal het scherpste verweer: een fout in de administratie, een later opgestelde bevestiging van iets wat werkelijk zo is gegaan, zolang die niet de indruk wekt eerder of door een ander te zijn opgesteld, of een stuk dat nooit bedoeld was om als bewijs te dienen, levert geen valsheid in geschrift op. Omdat deze zaken bijna altijd op documenten en administratie draaien, loont het om vroeg met een advocaat de stukken door te nemen; wat in het eerste verhoor over de herkomst van een document wordt gezegd, bepaalt vaak de hele verdere zaak.