Artikel 237 Sr: Dubbel huwelijk

Het Nederlandse recht kent maar één huwelijk tegelijk. Artikel 237 Sr beschermt die regel met een strafbepaling die zich richt op twee personen: degene die opzettelijk een tweede huwelijk aangaat terwijl hij al gehuwd is, en degene die met hem trouwt terwijl zij weet dat de ander daardoor een dubbel huwelijk aangaat. Beiden worden met dezelfde straf bedreigd.

De twee varianten van het eerste lid

• Zelf een dubbel huwelijk aangaan — de betrokkene is al gehuwd en gaat opzettelijk opnieuw een huwelijk aan. Het opzet moet slaan op het bestaan van het eerdere huwelijk; voorwaardelijk opzet is voldoende. Wie opnieuw trouwt zonder na te gaan of zijn eerdere huwelijk werkelijk is geëindigd, neemt dat risico bewust en kan zich niet op onwetendheid beroepen. Voor de strafbaarheid maakt het niet uit of een van beide huwelijken civielrechtelijke gebreken heeft: zolang de rechter een huwelijk niet nietig heeft verklaard, telt het mee. Dat geldt ook voor een rechtsgeldig in het buitenland gesloten huwelijk. De bepaling is evenzeer van toepassing op wie tegelijk met meerdere partners getrouwd is. Artikel 90octies Sr stelt het geregistreerd partnerschap voor de toepassing van dit wetboek met het huwelijk gelijk, zodat ook een tweede partnerschap of een combinatie van huwelijk en partnerschap onder de bepaling valt.
• Trouwen met iemand die daardoor bigamie pleegt — de partner is zelf niet gehuwd, maar weet dat de ander dat wel is. Onder weten valt ook het bewust aanvaarden van de aanmerkelijke kans dat de ander gehuwd is; enkel onachtzaamheid is niet strafbaar.

Anders ligt het als de rechter een vermiste echtgenoot vermoedelijk overleden heeft verklaard. Trouwt de achtergebleven partner daarna opnieuw, dan eindigt het eerdere huwelijk door het nieuwe en is er geen sprake van bigamie.

De verzwaring in het tweede lid

Verzwijgt degene die een dubbel huwelijk aangaat zijn gehuwde staat voor zijn nieuwe partner, dan gaat het maximum van de gevangenisstraf omhoog naar zes jaren. Onder verzwijgen valt zowel het onvermeld laten van het bestaande huwelijk als het actief ontkennen ervan. Die verzwaring laat zien waar de wetgever het zwaartepunt legt: niet zozeer bij de administratieve onjuistheid, maar bij het bedrog tegenover de partner die te goeder trouw is. Zij denkt een geldig huwelijk te sluiten en komt er later achter dat haar huwelijk nietig kan worden verklaard, met alle gevolgen van dien voor haar rechtspositie. De misleide partner is zelf niet strafbaar: zij wist immers niet dat de ander al getrouwd was.

De straf

Op het eerste lid staat gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of een geldboete van de vierde categorie; op de verzwaarde variant van het tweede lid gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of een geldboete van de vierde categorie. Het derde lid maakt daarnaast ontzetting mogelijk uit rechten die in artikel 28 Sr, eerste lid, zijn genoemd; de wet licht daaruit drie onderdelen. Die ontzetting is facultatief.

Afbakening

Het strafrecht staat hier naast het familierecht. Een dubbel huwelijk is civielrechtelijk nietig; die nietigheid wordt door de burgerlijke rechter uitgesproken en werkt door in vermogensrechtelijke en erfrechtelijke vragen. Het strafrecht komt daar pas achteraan. Artikel 238 Sr gaat over een andere situatie: iemand die zelf ongehuwd is maar verzwijgt dat er een ander wettig beletsel tegen het huwelijk bestaat. Wordt bij de aangifte van het huwelijk een valse opgave gedaan of een vals stuk gebruikt, dan komen daarnaast artikel 227 Sr en artikel 225 Sr in beeld.

Een voorbeeld: iemand die in het buitenland is gehuwd en dat huwelijk verzwijgt, trouwt in Nederland opnieuw. Voor hemzelf is het tweede lid aan de orde als hij zijn gehuwde staat voor zijn nieuwe partner verborgen hield; wist die partner ervan, dan kan ook zij onder het eerste lid vallen.

In de praktijk

Deze zaken komen meestal aan het licht bij de gemeente, bij een aanvraag rond verblijf of nationaliteit, of pas bij een echtscheiding of een nalatenschap. Vervolging is zeldzaam; het zwaartepunt ligt bij het herstel van de burgerlijke staat. Voor de partner die van niets wist, is het van belang zich juridisch te laten adviseren over de gevolgen van de nietigheid voor haar positie, en zo nodig aangifte te doen. Voor de verdachte draait het strafrechtelijke verweer op de vraag of er op het moment van het nieuwe huwelijk werkelijk nog een bestaand huwelijk was, ook als dat in het buitenland is gesloten, en of er opzet en wetenschap waren.