Boek 6 Artikel 1 (6:1 BW)

Een verbintenis is de rechtsband tussen twee partijen waarbij de een iets moet geven, doen of nalaten en de ander dat kan opeisen. Dit artikel zegt dat zo'n band niet zomaar ontstaat: er moet een grondslag in de wet zijn aan te wijzen. U kunt dus niet volstaan met de stelling dat iemand u iets verschuldigd is omdat u dat redelijk vindt. De vraag is altijd: welke regel maakt dat de ander tot iets verplicht is?

Waar een verbintenis vandaan komt

Het stelsel is minder streng dan het op het eerste gezicht klinkt, want de wet erkent een flink aantal bronnen. De belangrijkste ziet u dagelijks terug:

• De overeenkomst. Twee partijen spreken iets af en zijn daaraan gebonden; verreweg de meeste schulden ontstaan zo.
• De onrechtmatige daad. Wie op onrechtmatige wijze schade veroorzaakt, moet die vergoeden; de verplichting ontstaat zonder dat iemand er ooit mee heeft ingestemd.
• Onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde verrijking. Wie zonder rechtsgrond iets ontvangt of ten koste van een ander verrijkt raakt, moet dat terugbetalen of goedmaken.

- Zaakwaarneming. Wie zich zonder opdracht en op redelijke gronden om de belangen van een ander bekommert, krijgt daaruit rechten en plichten.

Ruimte voor open normen

Naast deze duidelijk omlijnde bronnen laat het stelsel ruimte voor verplichtingen die uit open normen voortvloeien. Redelijkheid en billijkheid kunnen aan een bestaande rechtsverhouding verplichtingen toevoegen die partijen niet met zoveel woorden hebben afgesproken; artikel 6:2 BW werkt dat uit. Ook gewoonte en de aard van de overeenkomst kunnen zo'n verplichting meebrengen. Het gaat er dus niet om dat elke plicht letterlijk in een wetsartikel staat, maar dat zij op de wet is terug te voeren.

Een voorbeeld. Uw buurman zegt op een verjaardag toe dat hij uw heg zal snoeien en doet dat niet. Of dat een afdwingbare verbintenis oplevert, hangt ervan af of er werkelijk een overeenkomst tot stand is gekomen of alleen een vriendendienst is beloofd. Rijdt diezelfde buurman met zijn aanhanger uw poort kapot, dan is er geen twijfel: dan levert de onrechtmatige daad de verbintenis op.

Waarom dit artikel praktisch is

In een geschil bepaalt dit uitgangspunt hoe u uw verhaal opbouwt. U begint niet bij het bedrag dat u wilt hebben, maar bij de vraag waaruit de verplichting van de ander voortkomt. Beroept u zich op een afspraak, dan moet u die afspraak aannemelijk maken. Beroept u zich op schade buiten een contract om, dan gelden de eisen van de aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad, waaronder toerekenbaarheid en verband tussen de gedraging en de schade.

Het artikel verklaart ook waarom morele verplichtingen niet automatisch afdwingbaar zijn. Een dringende morele plicht kan wel een natuurlijke verbintenis opleveren, maar die kunt u niet bij de rechter afdwingen; artikel 6:3 BW legt dat uit.

In de praktijk

Vraag uzelf bij elke vordering eerst af op welke bron u zich baseert, en houd de bronnen uit elkaar. Ze kennen verschillende voorwaarden, verschillende verweren en verschillende bewijsposities. Wie een aannemer aanspreekt omdat het werk niet af is, zit in het contractenrecht; wie dezelfde aannemer aanspreekt omdat zijn steiger de auto van de buurvrouw beschadigde, zit in het aansprakelijkheidsrecht. Voor de vraag wat u kunt vorderen en welke stappen u eerst moet zetten, maakt dat verschil uit.