Boek 6 Artikel 261 (6:261 BW)

Deze bepaling opent de afdeling over wederkerige overeenkomsten en bepaalt wanneer een contract wederkerig is: als elk van beide partijen een verbintenis op zich neemt om de prestatie van de ander te krijgen. Er is dus een ruil: u betaalt omdat de ander levert, en de ander levert omdat u betaalt.

Waarom die kwalificatie ertoe doet

Aan de wederkerigheid hangen sterke bevoegdheden: u kunt uw eigen prestatie opschorten zolang de ander niet nakomt, en u kunt ontbinden wegens een tekortkoming. Die regels gelden rechtstreeks bij een wederkerige overeenkomst en, op grond van het tweede lid, ook bij andere verhoudingen met wederzijdse prestaties. Daarbuiten kunt u nog opschorten op grond van de algemene regeling van opschortingsrechten in dit boek, die niet aan wederkerigheid is gebonden maar aan opeisbaarheid en voldoende samenhang. Wie wil weten waarop hij zich kan beroepen, moet dus eerst vaststellen hoe de prestaties tegenover elkaar staan.

Prestaties tegenover elkaar

Beslissend is de ruilverhouding, niet of de prestaties gelijkwaardig zijn. Koop, huur, aanneming van werk, opdracht tegen loon en verzekering zijn wederkerige overeenkomsten. Een schenking is dat niet: daar staat tegenover de gift geen verbintenis van de begiftigde. Een bruikleen om niet evenmin.

Ook binnen één contract kan onderscheid nodig zijn. Niet iedere verplichting staat tegenover iedere andere; welke verbintenissen precies tegenover elkaar staan, bepaalt hoever uw opschortingsrecht reikt.

Andere verhoudingen met wederzijdse prestaties

De regels over wederkerige overeenkomsten gelden ook voor andere rechtsbetrekkingen die strekken tot het wederzijds verrichten van prestaties, voor zover de aard daarvan zich daar niet tegen verzet. Denk aan verhoudingen die niet uit een klassiek contract voortvloeien maar waarin partijen wel over en weer iets moeten doen, bijvoorbeeld na een ongedaanmaking of bij een verdeling.

• Voor zover de aard zich niet verzet is een echte beperking: past een regel niet bij de verhouding, dan blijft zij buiten toepassing.

- Twijfelt u, kijk dan wat de regel beoogt en of dat doel ook in uw verhouding zinvol is.

Een voorbeeld

Een klant laat zijn cv-ketel vervangen voor een vaste prijs. Betaling en installatie staan tegenover elkaar, dus de overeenkomst is wederkerig. Levert de installateur een ondeugdelijke ketel, dan kan de klant zijn betaling opschorten en zo nodig ontbinden. Zou de installateur de ketel als geschenk hebben geplaatst, dan ontbreekt die ruilverhouding en gelden deze bevoegdheden niet.

In de praktijk

Zet bij een geschil de twee prestaties naast elkaar en benoem welke verbintenis tegenover welke staat. Dat maakt meteen duidelijk waarop u zich kunt beroepen: opschorten volgens artikel 6:262 BW, of ontbinden. Bij samengestelde contracten met meerdere onderdelen loont het die exercitie per onderdeel te doen, want niet alles hangt automatisch met alles samen.