Boek 6 Artikel 229 (6:229 BW)

Artikel 6:229 BW gaat over afspraken die alleen zin hebben als er al iets tussen partijen bestaat. Denk aan een regeling over de afwikkeling van een contract, aan een betalingsregeling voor een schuld of aan een aanvulling op een lopende overeenkomst. Blijkt die onderliggende rechtsverhouding er niet te zijn, dan is de voortbouwende overeenkomst vernietigbaar.

Wanneer een overeenkomst voortbouwt

Beslissend is de strekking: is de afspraak gemaakt met het oog op een reeds bestaande verhouding, en zou zij zonder die verhouding geen betekenis hebben. Dat kan blijken uit de tekst, maar ook uit de aanleiding en uit wat partijen over en weer mochten begrijpen. De wet spreekt van een rechtsverhouding die 'reeds tussen partijen' bestaat: het gaat om een verhouding tussen dezelfde personen die de voortbouwende overeenkomst sluiten, en die er volgens hun veronderstelling al was op het moment van sluiten.

De uitzondering

Vernietiging is niet altijd mogelijk. Zij blijft achterwege wanneer het ontbreken van de verhouding voor rekening behoort te blijven van degene die zich erop beroept. De wet noemt drie gezichtspunten om dat te beoordelen: de aard van de overeenkomst, de opvattingen in het verkeer en de omstandigheden van het geval. Welke uitkomst dat geeft, hangt af van het concrete geval.

Vernietigbaar, niet nietig

De wet kiest voor vernietigbaarheid. De voortbouwende overeenkomst werkt dus gewoon, ook als de onderliggende verhouding ontbreekt, totdat zij wordt vernietigd. Het initiatief ligt bij de partij die zich op het ontbreken wil beroepen. Doet zij niets, dan blijft de overeenkomst gelden, met alle verplichtingen die daaruit voortvloeien.

Wat er dan gebeurt

Wordt de vernietiging met succes ingeroepen, dan wordt de overeenkomst geacht nooit te hebben bestaan. Betalingen die op grond daarvan zijn gedaan, kunnen worden teruggevorderd als onverschuldigd betaald. Ook hier geldt dat de wederpartij vernietiging kan afwenden door tijdig een wijziging voor te stellen die het nadeel opheft, zoals het volgende artikel bepaalt.

Een voorbeeld

Een ondernemer krijgt een aanmaning voor een factuur van een leverancier en treft, om van het gedoe af te zijn, een betalingsregeling in termijnen. Later blijkt dat de gefactureerde levering nooit heeft plaatsgevonden en dat er dus geen schuld was. De betalingsregeling bouwde voort op een verhouding die niet bestond en kan in beginsel worden vernietigd; de al betaalde termijnen kunnen dan worden teruggevorderd. Of de uitzondering opgaat, wordt beoordeeld aan de hand van de aard van de regeling, de verkeersopvattingen en de omstandigheden van het geval.

In de praktijk

Of een regeling voortbouwt op een bestaande verhouding, en of die verhouding bestond, is achteraf vaak een vraag van bewijs. Onderliggende stukken over de opdracht, de levering of de overeenkomst waarop de verplichting berust, en een vermelding in de regeling zelf van de verhouding waarop zij voortbouwt, maken die vragen later eenvoudiger te beantwoorden. Wie zich op het ontbreken van de verhouding beroept, moet de vernietiging inroepen; tot dat moment blijft de regeling werken.