Boek 6 Artikel 75 (6:75 BW)

Dit artikel geeft het verweer waarmee iemand die tekortschiet onder schadevergoeding uit kan komen: overmacht. Het woord zelf staat er niet, maar dat is waar het over gaat. De hoofdregel is dat wie niet nakomt de schade moet vergoeden; dat geldt niet als de tekortkoming hem niet kan worden toegerekend. Daarvoor moeten twee dingen samenvallen: hem treft geen schuld, en de oorzaak komt ook niet langs een andere weg voor zijn rekening.

De twee sporen

Schuld is het eerste spoor. Heeft de schuldenaar iets gedaan of nagelaten wat hij anders had moeten doen? Was de tegenslag te voorzien of te voorkomen? Kon hij uitwijken naar een andere leverancier, een andere route, een andere werkwijze? Zolang hij redelijkerwijs iets had kunnen doen, blijft de tekortkoming zijn probleem.

Risico is het tweede spoor, en dat is het spoor waar de meeste beroepen op overmacht sneuvelen. Ook wie geen enkel verwijt treft, kan een tegenslag toch voor zijn risico krijgen: de wet kan dat bepalen, het kan uit een rechtshandeling volgen, of uit de verkeersopvattingen. Een rechtshandeling is meer dan een contract; ook een eenzijdige toezegging of een garantie kan het risico bij de schuldenaar leggen. En met de verkeersopvatting bedoelt de wet de heersende opvatting over wie zo'n tegenslag hoort te dragen, wat iets anders is dan een bestendig gebruik. Zo komen personeelstekort, ziekte van een medewerker, een kapotte machine, geldgebrek en het in gebreke blijven van de eigen toeleverancier in de regel voor rekening van de ondernemer die de opdracht aannam.

Wat het contract erover zegt

Overeenkomsten en algemene voorwaarden bevatten vaak een overmachtsclausule die opsomt wat partijen als overmacht willen zien. Zo'n clausule mag het risico verschuiven, in beide richtingen, maar niet onbeperkt: wie zijn aansprakelijkheid voor eigen opzet of bewuste roekeloosheid uitsluit, heeft aan dat beding in het algemeen niets, ook niet tegenover een andere ondernemer. Voor een consument geldt daarnaast dat een beding in algemene voorwaarden onredelijk bezwarend kan zijn en dan vernietigbaar is. Staat er niets in het contract, dan beslist de rechter aan de hand van de aard van de overeenkomst en de omstandigheden.

Wat overmacht wel en niet oplevert

Slaagt het beroep op overmacht, dan vervalt de verplichting tot schadevergoeding. Maar de tekortkoming zelf blijft bestaan, en dat heeft twee gevolgen die vaak worden vergeten. De wederpartij kan de overeenkomst nog steeds ontbinden op grond van artikel 6:265 BW, want daarvoor is toerekenbaarheid niet nodig. En zolang zij niet krijgt waar zij recht op heeft, kan zij haar eigen prestatie opschorten; vanzelf is zij niet van haar verbintenis af, daarvoor moet zij ontbinden.

• Blijvend of tijdelijk. Een blokkade van een vaarroute die twee weken duurt is iets anders dan een fabriek die is afgebrand. Bij tijdelijke overmacht herleeft de verplichting zodra het beletsel weg is.

- Gedeeltelijk. Overmacht kan één onderdeel van de levering treffen terwijl de rest gewoon geleverd kan worden.

Een voorbeeld

Een cateraar zegt een bruiloft af omdat zijn koks kort tevoren ziek werden. Dat is pech, maar personeelsuitval hoort tot het bedrijfsrisico van wie catering aanbiedt; hij had vervanging kunnen regelen. Wordt de weg naar de locatie echter afgesloten door een overstroming waardoor niemand er kan komen, dan ligt dat anders. Het verschil zit niet in de omvang van de tegenslag maar in de vraag wie het risico ervan draagt.

In de praktijk

Roept uw wederpartij overmacht in, vraag dan concreet wat de oorzaak was, wanneer die speelde en wat er is gedaan om de gevolgen te beperken. Wilt u zich er zelf op beroepen, meld dat dan meteen en niet pas als de rekening komt, en laat zien welke alternatieven u hebt geprobeerd. Denk daarbij ook aan artikel 6:78 BW: geniet u door de tegenslag zelf een voordeel, dan kan uw wederpartij daar aanspraak op maken.