Boek 6 Artikel 3 (6:3 BW)

Sommige verplichtingen bestaan wel, maar kunnen niet bij de rechter worden afgedwongen. Dat is de natuurlijke verbintenis. Wie eraan voldoet, betaalt niet zomaar iets weg: hij lost een schuld af. Dat verschil is van belang, want betaalt u vrijwillig op een natuurlijke verbintenis, dan kunt u het bedrag niet als onverschuldigd terugvorderen en is er ook geen sprake van een gift.

Wanneer zij bestaat

Het artikel noemt twee gevallen. In het eerste ontneemt de wet of de afspraak zelf de afdwingbaarheid aan een verbintenis. Dat komt bijvoorbeeld voor bij schulden die door verjaring hun kracht hebben verloren, of wanneer partijen uitdrukkelijk afspreken dat een verplichting alleen op ereschuld berust.

In het tweede geval gaat het om een dringende morele verplichting van iemand tegenover een ander, die zo zwaar weegt dat naleving ervan in het maatschappelijk verkeer wordt gezien als het voldoen van iets waar die ander recht op heeft. Het gaat dus niet om vrijgevigheid en niet om een gunst, maar om een plicht die alleen de wettelijke stok achter de deur mist.

Waaraan u het herkent

• Het gaat om een concrete ander. Een algemene wens om goed te doen is geen natuurlijke verbintenis; er moet een bepaalde persoon zijn tegenover wie de plicht bestaat.
• De plicht is dringend. Een aardigheidje of een gebaar uit beleefdheid is niet genoeg; het moet gaan om iets dat u naar heersende opvattingen werkelijk hoort te doen.

- Naar maatschappelijke maatstaven gaat het om een prestatie. De ontvanger krijgt naar het oordeel van de buitenwereld waar hij aanspraak op mag maken, ook al kan hij niet naar de rechter.

Waarom dat verschil uitmaakt

Denk aan iemand die jarenlang de zorg voor een familielid op zich heeft genomen en daarvoor bij overlijden of bij verkoop van een huis een bedrag ontvangt. Is er een natuurlijke verbintenis, dan is die betaling het aflossen van een schuld en niet het doen van een schenking. Dat kan gevolgen hebben voor de verhouding tussen erfgenamen en voor de vraag of andere betrokkenen het bedrag kunnen terughalen.

Ander voorbeeld: u betaalt een oude rekening waarvan de vordering allang niet meer opeisbaar is bij de rechter. Ontdekt u dat achteraf, dan kunt u het geld niet terugvorderen met het argument dat u niets meer hoefde te betalen. De schuld bestond nog wel; alleen de dwangmiddelen waren verdwenen.

Wat de ander niet kan

De schuldeiser van een natuurlijke verbintenis kan niet dagvaarden, geen beslag laten leggen en geen incassomaatregelen afdwingen. Hij kan alleen ontvangen wat vrijwillig wordt betaald. Wie dus onder druk wordt gezet met de mededeling dat er een morele plicht is, mag rustig vaststellen dat druk juist niet aan de orde is. Wel kan een natuurlijke verbintenis met instemming van beide partijen worden omgezet in een gewone, afdwingbare schuld; artikel 6:5 BW regelt hoe dat gaat.

In de praktijk

Speelt de vraag of iets een gift of een aflossing was, leg dan vast wat de achtergrond van de betaling is. Een korte schriftelijke toelichting bij de overboeking, waarin staat waarvoor u betaalt, voorkomt jaren later discussie. Voor de rest geldt: reken er niet op dat u een morele plicht van een ander in geld kunt omzetten zolang die ander niet meewerkt.