Artikel 69 Sr: Verval van vervolging door overlijden van de verdachte

Straffen is persoonlijk. Wie is overleden, kan geen verantwoording meer afleggen en geen straf meer ondergaan. Dit artikel trekt daaruit de consequentie: door de dood van de verdachte vervalt het recht om hem te vervolgen. Een lopende zaak wordt beëindigd en een nieuwe zaak kan niet worden begonnen.

Wat er met de zaak gebeurt

Loopt het onderzoek nog, dan wordt de vervolging tegen de overledene gestaakt. Staat de zaak al op zitting, dan spreekt de rechter geen oordeel meer uit over schuld: het openbaar ministerie wordt niet-ontvankelijk verklaard in de vervolging. Er komt dus geen bewezenverklaring en geen straf. Ook eerder opgelegde straffen die nog niet zijn uitgevoerd, kunnen niet meer worden voltrokken (artikel 6:1:21 Sv). Die bepaling maakt één uitzondering: een al opgelegde maatregel tot ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel kan wel nog ten uitvoer worden gelegd.

Waarom het strafrecht hier stopt

Het strafrecht richt zich op de persoon die het verwijt treft. Vergelding, het voorkomen van herhaling en het bevorderen van gedragsverandering hebben geen zin meer tegenover iemand die is overleden. Bovendien kan een dode zich niet verdedigen, en een oordeel over zijn schuld zou tot stand komen zonder dat hij het weerwoord kan voeren waar het strafproces op is gebouwd.

• Alleen voor de overledene. Medeverdachten worden gewoon verder vervolgd; hun zaak staat op zichzelf.
• Feitenonderzoek kan doorlopen. Onderzoek naar de toedracht kan nodig blijven voor de zaken van anderen of voor andere doeleinden.
• Geen postuum oordeel over schuld. Ook als het dossier compleet is, spreekt de strafrechter zich niet meer uit over de schuld van de overledene.

- Wat nog wel kan: onttrekking aan het verkeer. Voorwerpen die niet in omloop mogen blijven, bijvoorbeeld verboden middelen of vervalste documenten, kunnen ook na het overlijden nog aan het verkeer worden onttrokken. Dat gebeurt los van de strafzaak, in een aparte procedure die het openbaar ministerie bij de rechter begint (artikel 36b Sr). Een nieuwe ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel is na het overlijden daarentegen niet meer mogelijk.

Rechtspersonen

Ook een bedrijf of stichting kan verdachte zijn. Bij een rechtspersoon is het einde minder eenduidig dan bij een mens: dat hij formeel is ontbonden, sluit vervolging niet zonder meer uit. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad telt wat er in werkelijkheid gebeurt. Draait dezelfde onderneming na de ontbinding feitelijk gewoon door onder een nieuwe naam, bijvoorbeeld om een veroordeling te ontlopen, dan kan de nieuwe rechtspersoon worden vervolgd voor wat de oude heeft gedaan.

Wat er voor nabestaanden en slachtoffers overblijft

Voor slachtoffers is dit vaak een harde uitkomst: de zaak eindigt zonder oordeel. De weg naar schadevergoeding hoeft daarmee niet gesloten te zijn, maar loopt dan buiten het strafrecht om, via het burgerlijk recht en de nalatenschap. Dat is een andere procedure met eigen regels en termijnen, en het is verstandig daarover advies te vragen. Ook kan er soms nog een voorziening zijn voor slachtoffers van ernstige geweldsmisdrijven, los van de vraag of er iemand wordt veroordeeld.

In de praktijk

Overlijdt een verdachte tijdens het proces, dan moet dat met een officieel stuk worden vastgesteld voordat de rechter de zaak beëindigt. Nabestaanden van de verdachte hebben geen procespositie om zijn naam alsnog gezuiverd te krijgen: het strafproces kent daarvoor geen mogelijkheid. Voor slachtoffers die zich al hadden gevoegd met een vordering, betekent het einde van de strafzaak dat die vordering in dat proces niet meer wordt behandeld.