Artikel 14a Sr: De voorwaardelijke straf

Dit artikel is de grondslag van de voorwaardelijke straf. De rechter legt een straf op, maar bepaalt tegelijk dat die straf, of een deel ervan, niet wordt uitgevoerd. De veroordeelde hoeft dat deel dus niet te ondergaan zolang hij zich aan de gestelde voorwaarden houdt. De straf blijft wel bestaan: zij hangt als een stok achter de deur boven de proeftijd. Het doel is dubbel — de ernst van het feit wordt uitgesproken, en tegelijk krijgt de veroordeelde een kans zonder dat hij meteen de volle straf ondergaat.

Welke straffen voorwaardelijk kunnen

Het eerste lid noemt de gevallen waarin de rechter de hele straf of een deel daarvan voorwaardelijk kan opleggen: gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren, hechtenis, taakstraf en geldboete. Vervangende hechtenis valt er uitdrukkelijk buiten; die dient immers als drukmiddel bij een andere straf en zou anders zijn functie verliezen.

De grens bij langere gevangenisstraffen

Het tweede lid regelt de zwaardere zaken. Legt de rechter een gevangenisstraf op van meer dan twee en ten hoogste vier jaren, dan kan hij nog steeds een deel voorwaardelijk maken, maar dat deel is beperkt tot ten hoogste twee jaren. Uit de opzet van beide leden volgt dat er boven de vier jaren geen ruimte meer is voor een voorwaardelijk deel: wie zo zwaar wordt gestraft, krijgt een volledig uit te voeren straf.

• Tot en met twee jaren. De hele straf kan voorwaardelijk, of een deel ervan.
• Meer dan twee tot en met vier jaren. Alleen een deel kan voorwaardelijk, en dat deel is niet groter dan twee jaren.

- Bijkomende straffen. Volgens het derde lid kan de rechter ook een bijkomende straf geheel of gedeeltelijk niet laten uitvoeren.

Wat het artikel zelf niet regelt

De voorwaarden en de proeftijd staan niet hier. Wie een straf voorwaardelijk oplegt, moet volgens artikel 14b Sr een proeftijd vaststellen. Artikel 14c Sr bepaalt vervolgens dat altijd de algemene voorwaarde geldt dat de veroordeelde binnen de proeftijd geen nieuw strafbaar feit pleegt, en dat de rechter daarnaast bijzondere voorwaarden kan stellen, bijvoorbeeld over behandeling, contact of verblijf. Artikel 14e Sr maakt het onder omstandigheden mogelijk die voorwaarden en het toezicht meteen te laten ingaan, zonder dat de uitspraak onherroepelijk is.

Een voorbeeld. Iemand wordt veroordeeld tot zes maanden gevangenisstraf, waarvan twee maanden voorwaardelijk met een proeftijd en de bijzondere voorwaarde dat hij zich laat behandelen. Hij zit vier maanden uit. Pleegt hij binnen de proeftijd een nieuw feit of houdt hij zich niet aan de behandeling, dan kan het openbaar ministerie op grond van artikel 6:6:21 Sv vorderen dat ook die twee maanden alsnog worden uitgevoerd.

Afbakening met de naburige mogelijkheden

Bij artikel 9a Sr legt de rechter helemaal geen straf op; dan hangt er ook niets meer boven het hoofd. De voorwaardelijke straf zit daar precies tussenin: er volgt een veroordeling met een concrete straf, maar de uitvoering blijft achterwege zolang het goed gaat. Voor jeugdigen geldt deze bepaling niet rechtstreeks, omdat artikel 77a Sr haar buiten toepassing verklaart en het jeugdstrafrecht een eigen regeling voor voorwaardelijke sancties kent.

In de praktijk

De voorwaardelijke straf is een van de meest gebruikte figuren in het Nederlandse strafrecht, juist omdat zij ruimte laat voor maatwerk. Voor de verdachte betekent zij twee dingen. Ten eerste is de zaak niet afgelopen bij de uitspraak: de proeftijd loopt door en een nieuw feit heeft dubbel gevolg, want naast de nieuwe zaak kan de oude straf alsnog worden uitgevoerd. Ten tweede zijn de bijzondere voorwaarden geen vrijblijvend advies; wie ze niet nakomt, riskeert dat het voorwaardelijke deel alsnog wordt tenuitvoergelegd. Lees de voorwaarden daarom goed door en vraag bij twijfel uitleg aan uw advocaat of aan de reclasseringswerker die het toezicht uitvoert.