Artikel 449 Sr: Kerkelijk huwelijk voor het burgerlijk huwelijk

In Nederland gaat het burgerlijk huwelijk voor. Een religieuze plechtigheid mag pas plaatsvinden nadat het huwelijk ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand is voltrokken. Artikel 449 Sr richt zich tot degene die de plechtigheid verricht: de bedienaar van de godsdienst. Verricht hij enige op het huwelijk betrekking hebbende godsdienstige plechtigheid voordat partijen hem hebben laten blijken dat het burgerlijk huwelijk rond is, dan volgt een geldboete van de tweede categorie.

Op wie de plicht rust

Opvallend aan deze bepaling is dat zij niet het paar treft, maar de voorganger. Hij moet zich ervan vergewissen dat het burgerlijk huwelijk is voltrokken en mag pas daarna zijn medewerking verlenen. De wet legt de bewijslast bij het paar: zij moeten hém doen blijken dat het huwelijk is gesloten, in de praktijk met een trouwboekje of een uittreksel uit de registers. Verlaat de voorganger zich op een mondelinge mededeling, dan draagt hij daarvan zelf het risico.

Waarom deze volgorde is voorgeschreven

Aan het burgerlijk huwelijk hangen rechtsgevolgen die de overheid moet kunnen overzien en waarborgen: vermogensrechtelijke gevolgen, erfrecht, afstamming, en de bescherming die het huwelijksvermogensrecht en het scheidingsrecht bieden. Een uitsluitend religieus gesloten verbintenis kent die waarborgen niet. Wie alleen religieus is gehuwd, staat juridisch met lege handen als de relatie eindigt of als een van beiden overlijdt. De regel voorkomt dat mensen menen getrouwd te zijn terwijl zij dat voor de wet niet zijn, en de kwetsbaarste partij is daarvan doorgaans het meest afhankelijk.

Herhaling binnen twee jaar

Het tweede lid verzwaart de sanctie bij recidive. Is bij het plegen van de overtreding nog geen twee jaar verstreken sinds een eerdere veroordeling wegens dezelfde overtreding onherroepelijk werd, dan kan hechtenis van ten hoogste zes maanden of een geldboete van de derde categorie worden opgelegd. De termijn gaat lopen op het moment dat de eerdere veroordeling definitief werd, niet op de datum van het eerdere feit. De verzwaring laat zien dat de wetgever vooral het stelselmatig passeren van de burgerlijke stand wil tegengaan.

Een voorbeeld: een voorganger gaat voor bij een huwelijksceremonie voor een paar dat hem vertelt dat de gang naar het gemeentehuis nog volgt. Het paar leeft daarna als gehuwden, maar de burgerlijke voltrekking komt er nooit. Verricht de voorganger de plechtigheid zonder dat hem het burgerlijk huwelijk is gebleken, dan is de overtreding voltooid, ongeacht wat het paar hem heeft toegezegd.

Afbakening

Deze bepaling zegt niets over de geldigheid van de religieuze plechtigheid als zodanig; die is voor de wet eenvoudig geen huwelijk. Zij raakt evenmin de vrijheid van godsdienst in ruimere zin: de plechtigheid mag, maar pas na de burgerlijke voltrekking. Wordt iemand tot een huwelijk gedwongen, dan gaat het om dwang, strafbaar gesteld in artikel 284 Sr, en kan het huwelijk civielrechtelijk worden aangetast. Voor de ambtenaar van de burgerlijke stand die zelf de voorgeschreven stukken niet opvraagt, geldt artikel 465 Sr.

In de praktijk

Voor voorgangers is het advies om standaard een bewijsstuk van het burgerlijk huwelijk te vragen en daarvan een aantekening te bewaren. Voor paren geldt dat een religieuze ceremonie geen enkele juridische bescherming geeft: wie samen rechten en plichten wil hebben, moet naar de burgerlijke stand of naar de notaris. Wie merkt dat hij alleen religieus is gehuwd en daardoor in de problemen komt, kan zich wenden tot een advocaat of het juridisch loket voor advies over gezag, verblijf en vermogen.