Artikel 440 Sr: Nabootsingen van geld en identiteitsbewijzen

Sommige voorwerpen ontlenen hun waarde aan het vertrouwen dat mensen erin stellen: bankbiljetten, munten, van een wettelijk merk voorziene voorwerpen van goud, zilver, platina of palladium, postzegels en identiteitsdocumenten. Artikel 440 Sr beschermt dat vertrouwen aan de voorkant. Het verbiedt om drukwerk of andere voorwerpen te maken of te verhandelen die op zulke stukken lijken. Er hoeft geen sprake te zijn van bedrog of van de bedoeling iemand te misleiden; de gelijkenis zelf is genoeg. De straf is een geldboete van de tweede categorie.

Waarop het voorwerp moet lijken

• Geld — bankbiljetten, muntbiljetten en muntspeciën, dus zowel papiergeld als munten.
• Gekeurde edelmetalen voorwerpen — voorwerpen van goud, zilver, platina of palladium die van een wettelijk merk zijn voorzien.
• Postzegels — waardestukken die een betaalde dienst vertegenwoordigen.

- Identiteitsdocumenten — reisdocumenten, identiteitsbewijzen in de zin van de Wet op de identificatieplicht, Nederlandse identiteitskaarten en andere identiteitsbewijzen die zijn afgegeven door een dienst of organisatie van vitaal of nationaal belang.

De verboden handelingen

De opsomming van gedragingen is ruim: vervaardigen, ontvangen, zich verschaffen, in voorraad hebben, vervoeren, invoeren, doorvoeren en uitvoeren. Daarmee is de hele keten afgedekt, van maken tot doorgeven. Wie zulke voorwerpen alleen maar op voorraad houdt, is dus al strafbaar, ook als hij ze nooit heeft gebruikt of aangeboden. Die brede opzet past bij het doel van de bepaling: gelijkende stukken zo vroeg mogelijk uit het verkeer houden.

Waar ligt de grens van de gelijkenis?

De kern van dit artikel is de vraag of het voorwerp op het beschermde stuk lijkt. Dat is geen kwestie van precieze maten, maar van de indruk die het stuk maakt op iemand die het vluchtig ziet. Duidelijk als reclame, spel of illustratie herkenbaar materiaal blijft doorgaans buiten schot, juist omdat de gelijkenis dan wegvalt. Naarmate formaat, kleurstelling en beeld dichter bij het origineel komen, komt het voorwerp binnen het bereik van de bepaling.

Een voorbeeld: een winkel laat flyers drukken die qua formaat, kleur en beeldzijde sterk op een bankbiljet lijken, met de tekst op de achterkant. Dat de flyers als reclame zijn bedoeld en niemand ermee is opgelicht, doet niet ter zake: het enkele vervaardigen en in voorraad hebben van gelijkende stukken valt al onder deze bepaling.

Afbakening met valsemunterij en valse documenten

Wie geld namaakt of vervalst met het oogmerk het als echt uit te geven, pleegt geen overtreding maar een misdrijf; daarvoor gelden de bepalingen over muntmisdrijven in artikel 208 Sr en volgende. Voor documenten geldt hetzelfde onderscheid: het vervalsen van een reisdocument of identiteitsbewijs is strafbaar gesteld in artikel 231 Sr, en valsheid in geschrift in het algemeen in artikel 225 Sr. Artikel 440 Sr is bewust lichter en breder: het treft het gelijkende voorwerp zonder dat opzet op misleiding hoeft te worden bewezen.

In de praktijk

Voor drukkers, uitgevers en marketeers is dit de bepaling om te kennen voordat een ontwerp naar de pers gaat. Wie iets wil maken dat aan geld of aan een document refereert, doet er verstandig aan de gelijkenis zichtbaar te doorbreken. Wordt materiaal in beslag genomen, dan draait de zaak vrijwel altijd om de vraag of het stuk voldoende op het beschermde origineel lijkt; dat is bij uitstek een punt waarover een verdachte zich kan laten adviseren.