Artikel 436 Sr: Onbevoegde uitoefening van een beroep

Voor sommige beroepen eist de wet een toelating: een inschrijving, een registratie of een bevoegdverklaring. Die eis bestaat omdat de gevolgen van ondeskundig handelen groot kunnen zijn. Artikel 436 Sr handhaaft dat stelsel met twee overtredingen. Het eerste lid treft wie zo'n beroep uitoefent zonder tot de uitoefening te zijn toegelaten. Het tweede lid treft wie wél is toegelaten, maar buiten de grenzen van zijn bevoegdheid gaat. Op beide staat een geldboete van de tweede categorie.

Buiten noodzaak

Beide leden bevatten dezelfde begrenzing: het handelen moet buiten noodzaak hebben plaatsgevonden. Doet zich een situatie voor waarin onmiddellijk optreden nodig is en is er niemand met de vereiste bevoegdheid beschikbaar, dan is het handelen niet strafbaar. Die uitzondering is er niet voor gemak of kosten, maar voor werkelijke noodsituaties. Wie zich structureel op noodzaak beroept omdat er nu eenmaal geen bevoegde beschikbaar is, gaat aan die grens voorbij.

Het verschil tussen de twee leden

• Geen toelating — de betrokkene mist de vereiste bevoegdheid volledig. Hij is bijvoorbeeld niet ingeschreven in het register dat voor het beroep vereist is.
• Wel toelating, maar te ver gegaan — de betrokkene is bevoegd, maar verricht handelingen die aan een andere of hogere bevoegdheid zijn voorbehouden. Het verwijt is dan niet dat hij het beroep uitoefent, maar dat hij zijn grenzen overschrijdt.

Om een beroep uit te oefenen hoeft iemand er geen vaste bezigheid van te maken: één voorbehouden handeling kan al genoeg zijn. Ook wie niets in rekening brengt, kan het beroep uitoefenen. Of daarvan sprake is, wordt beoordeeld aan de hand van de handeling en de context waarin zij plaatsvindt.

Herhaling binnen twee jaar

Het derde lid regelt de recidive en gebruikt daarvoor een termijn van twee jaar, gerekend vanaf het onherroepelijk worden van een eerdere veroordeling wegens dezelfde overtreding. In het geval van het eerste lid kan dan hechtenis van ten hoogste twee maanden of een geldboete van de derde categorie worden opgelegd; bij het tweede lid hechtenis van ten hoogste een maand of een geldboete van de derde categorie. Het verschil laat zien dat de wetgever het geheel ontbreken van bevoegdheid zwaarder aanrekent dan het overschrijden van grenzen door iemand die wel is toegelaten.

Een voorbeeld: iemand verricht handelingen die de wet voorbehoudt aan een daartoe benoemde of ingeschreven beroepsbeoefenaar, zoals de ambtshandelingen van een gerechtsdeurwaarder, zonder die toelating ooit te hebben gekregen. Ook als zijn opdrachtgevers tevreden zijn en er niets misgaat, is de overtreding voltooid; de wet beschermt hier het stelsel en niet pas het slachtoffer. Voor de gezondheidszorg heeft deze bepaling haar betekenis verloren: daar geldt een eigen beroepenregeling met eigen strafbepalingen.

Afbakening

Voert iemand daarbij ook een beschermde titel, dan komt daarnaast artikel 435 Sr in beeld, dat onder meer het onbevoegd voeren van de titel van advocaat of gerechtsdeurwaarder en van academische graden strafbaar stelt. Loopt de onbevoegde uitoefening uit op letsel of overlijden, dan komen de misdrijven over dood of zwaar lichamelijk letsel door schuld in beeld. Veel beroepsgroepen kennen bovendien een eigen wettelijk kader met eigen strafbepalingen en tuchtrecht; dat gaat in de praktijk vaak vóór op deze algemene bepaling.

In de praktijk

Voor cliënten is het advies om vooraf te controleren of een beroepsbeoefenaar in het bijbehorende register staat; die registers zijn doorgaans openbaar en online te raadplegen. Wie schade lijdt door onbevoegd handelen, kan naast een melding bij de toezichthouder ook langs civiele weg schadevergoeding vorderen. Voor beroepsbeoefenaren geldt dat het bijhouden van de eigen registratie en van de grenzen van de bevoegdheid geen formaliteit is: juist die grens bepaalt hier de strafbaarheid.