Artikel 413 Sr: Ontsnapping van een gevangene aan boord

Wie op een wettelijke vordering een verdachte of veroordeelde aan boord neemt, neemt daarmee de verantwoordelijkheid op zich die persoon ook werkelijk op de plaats van bestemming af te leveren. Artikel 413 Sr maakt het strafbaar wanneer de schipper die verantwoordelijkheid schendt. Het eerste lid ziet op de opzettelijke variant: de schipper laat de persoon ontsnappen, bevrijdt hem of helpt bij zijn bevrijding of zelfbevrijding. Het tweede lid ziet op de situatie waarin de ontsnapping aan zijn schuld te wijten is.

De drie gedragingen van het eerste lid

• Laten ontsnappen — de schipper doet niets terwijl hij wel kon en moest ingrijpen, of hij schept willens en wetens de gelegenheid. Nalaten is hier dus voldoende.
• Bevrijden — de schipper zorgt er actief voor dat de persoon vrijkomt.

- Behulpzaam zijn — de schipper helpt bij de bevrijding door een ander of bij een ontsnapping die de persoon zelf op touw zet. Ook een bescheiden bijdrage kan volstaan, zolang die de ontsnapping mogelijk maakt of vergemakkelijkt.

Opzet tegenover schuld

Het verschil tussen de beide leden is het verschil tussen willen en tekortschieten. Voor het eerste lid moet vaststaan dat de schipper de ontsnapping heeft gewild of ten minste bewust de aanmerkelijke kans daarop heeft aanvaard. Het tweede lid vraagt geen opzet maar schuld: de schipper is onvoorzichtig of nalatig geweest, bijvoorbeeld door de bewaking te verwaarlozen terwijl hij wist dat er risico bestond. Waar het opzet ontbreekt maar de nalatigheid vaststaat, blijft de lichtere variant over.

De straffen

Op de opzettelijke variant staat gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of een geldboete van de vierde categorie. Voor de schuldvariant noemt de wet hechtenis van ten hoogste twee maanden of een geldboete van de tweede categorie. Het grote verschil tussen beide maxima laat zien hoe zwaar de wetgever tilt aan de bewuste medewerking van iemand aan wie het gezag de persoon juist had toevertrouwd.

Afbakening

Artikel 412 Sr gaat vooraf aan dit artikel: dat straft de weigering om de persoon überhaupt aan boord te nemen. Ontsnapt de gedetineerde op eigen kracht zonder dat de schipper iets verwijtbaars deed, dan is er voor de schipper geen strafbaar feit; het feit dat iemand zich aan zijn detentie onttrekt is op zichzelf iets anders dan het verwijt dat dit artikel maakt. Helpt een gewoon bemanningslid en niet de schipper, dan is niet dit artikel maar de algemene regeling over deelneming en over bevrijding van gedetineerden van belang.

Een voorbeeld: een schipper laat de deur van de hut waar de gedetineerde verblijft bij het aanmeren onbewaakt en ongesloten achter, terwijl hij weet dat de man al eerder heeft geprobeerd weg te komen. Ontsnapt de man, dan ligt de schuldvariant voor de hand. Spreekt de schipper vooraf met hem af dat hij op een bepaald moment de kant op kan lopen, dan komt de opzettelijke variant in beeld.

In de praktijk

Bij een onderzoek naar zo'n ontsnapping draait het om de vraag welke maatregelen aan boord waren getroffen en wat de schipper wist. Het scheepsjournaal, de instructies van het bevoegd gezag en verklaringen van bemanningsleden vormen het bewijs. Voor een schipper die hoort dat hij verdachte is, geldt dat hij niet verplicht is te verklaren en zich door een advocaat kan laten bijstaan.