Artikel 403 Sr: Koerswijziging voor eigen voordeel

Wie een schip bevracht, betaalt voor een reis van A naar B. Artikel 403 Sr stelt strafbaar dat de schipper die reis omgooit voor eigen gewin: hij verandert van koers met het oogmerk om zichzelf of een ander zonder recht te bevoordelen, of om zo'n bevoordeling te bedekken. De strafbedreiging is gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of een geldboete van de vierde categorie.

De bestanddelen

• Schipper van een Nederlands schip — alleen degene die het gezag voert over een schip onder Nederlandse vlag kan dit feit plegen.
• Van koers veranderen — de gedraging zelf is neutraal en dagelijkse praktijk. Koerswijzigingen om weer, verkeer, veiligheid of een instructie van de rederij zijn volstrekt normaal en vallen buiten dit artikel.

- Oogmerk van wederrechtelijke bevoordeling — dit maakt de koerswijziging strafbaar. Er moet vaststaan dat de schipper het deed om zichzelf of een ander een voordeel te bezorgen waarop geen recht bestond, of om zo'n voordeel te verhullen.

Waarom alleen het oogmerk telt

De wet vraagt niet dat er schade is ontstaan en niet dat het voordeel ook is behaald. Het feit is voltooid met de koerswijziging die met dat doel wordt gemaakt. Dat is een bewuste keuze: op zee is moeilijk vast te stellen wat een omweg precies heeft gekost, terwijl de vertrouwensbreuk met eigenaar en bevrachter meteen een feit is. Het bewijs richt zich daarom op het doel van de koerswijziging, niet op de gevolgen ervan.

Hoe het oogmerk wordt bewezen

Het oogmerk laat zich zelden rechtstreeks vaststellen. In de praktijk wordt het afgeleid uit het geheel: de gekozen bestemming, wat daar is gebeurd, wie erbij betrokken was, geldstromen, communicatie en de vraag of de schipper de rederij heeft geïnformeerd. Juist het achterwege blijven van iedere melding en het ontbreken van een aantekening in het journaal wegen daarbij zwaar. Blijft er een aannemelijke zakelijke verklaring over, dan komt een veroordeling niet in beeld.

Afbakening

Onttrekt de schipper het schip aan de eigenaar en gebruikt hij het voor zichzelf, dan geldt het zwaardere artikel 387 Sr. Verkoopt of verpandt hij het schip, de lading of de voorraad, of voert hij valse kosten op, dan is artikel 402 Sr aan de orde, met een maximum van zes jaren. Stelt hij het schip door zijn handelen bloot aan aanhouding, dan komt artikel 405 Sr in beeld. Onttrekt hij zich tijdens de reis aan het voeren van het schip met gevaar tot gevolg, dan artikel 390 Sr.

Een voorbeeld

Een schipper maakt onderweg een omweg om in een andere haven een eigen partij goederen op te halen en te verkopen, zonder de rederij daarin te kennen. Ook als hij daarna zijn oorspronkelijke bestemming alsnog bereikt en de lading onbeschadigd aflevert, is het feit voltooid: de koerswijziging diende zijn eigen voordeel.

In de praktijk

Moderne positiebepaling maakt afwijkingen van de route direct zichtbaar bij de rederij en bij bevrachters, waardoor dit soort zaken zelden onopgemerkt blijft. Naast de strafzaak volgt vaak een civiele procedure over vertragingsschade en brandstofkosten. Voor schippers geldt de praktische regel dat elke afwijking van de afgesproken route wordt gemeld en in het journaal wordt vastgelegd, met de reden erbij; die vastlegging is later de beste weerlegging van het verwijt dat er een eigen belang speelde.