Artikel 402 Sr: Bevoordeling door de schipper ten koste van het schip

Een schipper beschikt onderweg over een schip, een lading en een voorraad die niet van hem zijn, en staat daarbij ver buiten het zicht van de eigenaar. Artikel 402 Sr stelt een reeks handelingen strafbaar waarmee hij dat kan uitbuiten. Alle varianten hebben één gemeenschappelijke eis: hij moet handelen met het oogmerk om zichzelf of een ander zonder recht te bevoordelen, of om zo'n bevoordeling te verhullen. De strafbedreiging is gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of een geldboete van de vierde categorie.

De handelingen die de wet noemt

• Het schip verkopen — de meest vergaande variant: het vaartuig zelf wordt van de hand gedaan.
• Geld opnemen op het schip, het toebehoren of de voorraad — het schip of wat daarbij hoort wordt als onderpand gebruikt om geld te verkrijgen.
• Zaken aan boord of uit de voorraad verkopen of verpanden — het gaat om lading, uitrusting en proviand die aan een ander toebehoren.
• Verdichte schaden of uitgaven in rekening brengen — de schipper voert schade of kosten op die er niet zijn geweest, of overdrijft ze.
• Geen dagboeken bijhouden — hij zorgt er niet voor dat de voorgeschreven dagboeken volgens de wettelijke regels worden gehouden.

- De scheepspapieren niet veiligstellen — hij zorgt bij het verlaten van het schip niet voor het behoud van de scheepspapieren.

Het oogmerk is het scharnierpunt

De laatste twee varianten zijn op het eerste gezicht slordigheden, maar het artikel eist ook daar het oogmerk van wederrechtelijke bevoordeling of van het verhullen daarvan. Een schipper die zijn administratie niet op orde heeft, is dus niet zonder meer strafbaar op grond van dit artikel; dat wordt hij pas wanneer hij de boeken juist laat liggen of de papieren laat verdwijnen om zijn eigen handelen af te dekken. Zonder dat oogmerk blijft de kwestie arbeidsrechtelijk of tuchtrechtelijk.

Wat wederrechtelijk hier betekent

Wederrechtelijk betekent zonder recht of bevoegdheid. Dat is van belang, omdat het zeerecht de schipper in noodsituaties wel degelijk ruimte geeft om over lading of voorraad te beschikken: hij mag in het belang van schip en opvarenden ingrijpen. Wie binnen die bevoegdheid blijft en daarvan verantwoording aflegt, handelt niet wederrechtelijk. Het verschil zit in het doel en in de openheid achteraf.

Afbakening

Onttrekt de schipper het schip aan de eigenaar en gebruikt hij het voor zichzelf, dan geldt artikel 387 Sr. Verandert hij van koers om zich te bevoordelen, dan is artikel 403 Sr de aangewezen bepaling. Legt hij daarover een onware scheepsverklaring af, dan komt artikel 389bis Sr in beeld. Buiten deze titel liggen de gewone vermogensdelicten, zoals verduistering en oplichting, en bij vervalste stukken de valsheid in geschrift van artikel 225 Sr.

In de praktijk

Rederijen ontdekken dit soort feiten meestal bij de afrekening van een reis: onkostenposten die niet stroken met de route, ontbrekende voorraad of een dagboek dat gaten vertoont. Naast de strafzaak volgt vrijwel altijd een civiele afwikkeling met de eigenaar en de verzekeraar. Voor een schipper die met verwijten wordt geconfronteerd, is het van belang te kunnen laten zien waarom een beslissing onderweg nodig was; wie zijn afwegingen in het journaal vastlegt en de rederij informeert, ontneemt de verdenking van bevoordeling haar grond.