Artikel 326a Sr: Flessentrekkerij

Artikel 326a Sr richt zich op de koper die stelselmatig bestelt zonder te willen betalen. Het gaat niet om één onbetaalde rekening, maar om een patroon: iemand maakt er zijn beroep van of heeft er een gewoonte van gemaakt goederen te kopen terwijl hij de beschikking daarover wil houden zonder de prijs volledig te voldoen. In het spraakgebruik heet dat flessentrekkerij.

De bestanddelen

• Beroep of gewoonte — dit is de kern. Van een gewoonte is sprake bij meerdere aankopen die met elkaar in verband staan; daarvoor is geen lange periode nodig. Bij een beroep gaat het om een handelwijze waarvan iemand zijn werk maakt, en dan hoeft niet in alle gevallen een hele reeks handelingen te worden aangetoond. Een losse aankoop van een gewone consument valt buiten dit artikel.
• Het kopen van goederen — het artikel gaat over de koop van zaken. Die koop hoeft nog niet te zijn afgerond met levering, en ook een koopovereenkomst die achteraf vernietigd kan worden, telt mee. Andere overeenkomsten vallen erbuiten: het enkel afnemen van diensten is geen kopen, en huren evenmin.

- Het oogmerk zonder volledige betaling de beschikking te verzekeren — de dader moet het gekochte willen houden zonder de prijs volledig af te rekenen, voor zichzelf of voor een ander. Wie een deel betaalt en de rest bewust laat openstaan, valt er dus ook onder; een aanbetaling bewijst niet dat de koper van plan was alles te voldoen.

Waarom een aparte bepaling naast oplichting

Bij oplichting moet worden bewezen dat de koper een valse naam of hoedanigheid gebruikte, listige kunstgrepen toepaste of een web van leugens opzette. Wie eenvoudigweg bestelt en zich als gewone klant voordoet, gebruikt zulke middelen niet altijd, terwijl de schade bij veel leveranciers samen groot kan zijn. Artikel 326a Sr legt het zwaartepunt daarom niet bij de misleiding maar bij het stelselmatige karakter van het handelen.

Onderscheid met betalingsonmacht

Iemand die zijn rekeningen niet meer kan betalen, is geen flessentrekker. Het verschil zit in de bedoeling: wie wil betalen maar niet kan, mist het oogmerk. Volgens de Hoge Raad hoeft niet vast te staan dat die bedoeling er al was op het moment van bestellen; de rechter mag haar afleiden uit het totaalbeeld. Aanwijzingen zijn bijvoorbeeld dat facturen en aanmaningen onbeantwoord blijven terwijl er telkens opnieuw wordt besteld, dat kort na elkaar bij veel verschillende leveranciers is gekocht, dat wisselende afleveradressen werden opgegeven, of dat nooit iets is betaald. Een betaling die pas volgt wanneer aangifte of vervolging in zicht komt, maakt de eerdere bedoeling niet ongedaan. Voor wie te goeder trouw in de problemen is gekomen, zijn incasso, schuldhulpverlening of faillissement de aangewezen weg, niet het strafrecht.

De straf

De wet noemt gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of een geldboete van de vijfde categorie. Daarnaast kan de rechter op grond van artikel 339 Sr bij de misdrijven van deze titel bijkomende straffen opleggen, en kan het wederrechtelijk verkregen voordeel afzonderlijk worden ontnomen.

Afbakening

Artikel 326e Sr is in zekere zin het spiegelbeeld: daar maakt de verkoper er een gewoonte van betaling aan te nemen zonder te leveren. Wordt bij een concrete aankoop wel een oplichtingsmiddel gebruikt, dan kan dat feit als oplichting volgens artikel 326 Sr worden ten laste gelegd. Houdt iemand een goed dat hij rechtmatig onder zich had, bijvoorbeeld uit huur of bruikleen, dan gaat het eerder om verduistering volgens artikel 321 Sr.

In de praktijk

Voor leveranciers is het lastig dat elke afzonderlijke wanbetaling er civielrechtelijk uitziet. Juist daarom loont het bij aangifte om het patroon zichtbaar te maken en, waar dat kan, samen met andere gedupeerde bedrijven aangifte te doen. Voor een verdachte is de belangrijkste vraag of hij kan onderbouwen dat hij werkelijk wilde en verwachtte te kunnen betalen; wie in een aantoonbare schuldensituatie zat en daar hulp voor zocht, staat er anders voor dan wie de bestellingen bewust spreidde.