Artikel 293 Sr: Levensbeëindiging op verzoek

Artikel 293 Sr stelt strafbaar dat iemand het leven van een ander beëindigt op diens uitdrukkelijke en ernstige verzoek. Het verzoek van het slachtoffer neemt de strafbaarheid dus niet weg; het maakt het feit alleen tot een apart, lichter omschreven misdrijf dan doodslag. Het tweede lid bevat vervolgens de uitzondering waarop de Nederlandse euthanasiepraktijk rust.

De bestanddelen van het eerste lid

• Opzettelijk het leven beëindigen — dezelfde kern als bij de andere levensdelicten: opzet gericht op de dood en een oorzakelijk verband met het overlijden.
• Op uitdrukkelijk verlangen — het verzoek moet duidelijk en ondubbelzinnig zijn en van de betrokkene zelf komen. Een vermoeden over wat iemand gewild zou hebben, is niet genoeg.

- Ernstig verlangen — het verzoek moet weloverwogen en duurzaam zijn, geen uiting van een opwelling of van een voorbijgaande crisis.

De uitzondering voor de arts

Het tweede lid bepaalt dat het feit niet strafbaar is wanneer het is begaan door een arts die voldoet aan de zorgvuldigheidseisen uit de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding, en die daarvan melding doet aan de gemeentelijke lijkschouwer volgens de Wet op de lijkbezorging. Dit is een bijzondere strafuitsluitingsgrond: het feit valt binnen de delictsomschrijving, maar de wet verbindt er geen straf aan.

Aan die uitzondering zitten twee kanten die even hard zijn. De eerste is inhoudelijk: alleen een arts kan er een beroep op doen, en alleen als aan de wettelijke eisen is voldaan, waaronder een vrijwillig en weloverwogen verzoek, uitzichtloos en ondraaglijk lijden, voorlichting van de patiënt, het ontbreken van een redelijke andere oplossing, het raadplegen van ten minste één onafhankelijke andere arts en een medisch zorgvuldige uitvoering.

De tweede kant is de melding. Een niet-natuurlijke dood moet worden gemeld; via de gemeentelijke lijkschouwer komt de zaak bij een toetsingscommissie terecht die beoordeelt of aan de eisen is voldaan. Wordt niet gemeld, of blijkt aan de eisen niet te zijn voldaan, dan herleeft de gewone strafbaarheid en kan het openbaar ministerie vervolgen.

De straf

Het eerste lid stelt het maximum op twaalf jaar gevangenisstraf; de rechter kan in plaats daarvan een geldboete van de vijfde categorie opleggen. Dat is lager dan bij doodslag, maar nog altijd zwaar: de wetgever beschouwt het leven als een rechtsgoed waarover ook de betrokkene zelf niet vrij kan beschikken door een ander de uitvoering op te dragen.

Afbakening

Ontbreekt een uitdrukkelijk en ernstig verzoek, dan is er geen sprake van dit misdrijf maar van doodslag volgens artikel 287 Sr of moord volgens artikel 289 Sr. Voert de betrokkene de handeling zelf uit en beperkt de ander zich tot aanzetten, hulp of het verschaffen van middelen, dan geldt artikel 294 Sr. Wie zich afvraagt onder welke van de twee een concrete situatie valt, moet dus kijken wie de laatste, dodelijke handeling verricht.

Handelen dat binnen de gewone medische zorg valt, is geen levensbeëindiging in de zin van dit artikel, ook niet als het overlijden daardoor wat eerder intreedt. Zulke zorg valt al buiten de delictsomschrijving, zodat de uitzondering van het tweede lid er niet aan te pas komt. Of het overlijden aan het handelen of nalaten van de arts moet worden toegeschreven of een natuurlijke oorzaak heeft, is daarom bij dit artikel vaak de kernvraag.

In de praktijk

Voor patiënten en naasten is het belangrijkste dat een verzoek altijd bij de behandelend arts thuishoort en dat er geen recht op inwilliging bestaat: een arts mag weigeren. Wie zijn wensen wil vastleggen, kan dat doen in een schriftelijke verklaring en bespreekt die het beste tijdig met zijn arts.

Voor artsen geldt dat het dossier de kern van de verantwoording vormt. Voor anderen dan artsen biedt het tweede lid geen ruimte; wie buiten die kaders handelt, loopt het volle risico van vervolging op grond van het eerste lid.