Artikel 287 Sr: Doodslag

Artikel 287 Sr stelt doodslag strafbaar: opzettelijk veroorzaken dat een ander komt te overlijden. Het is de basisbepaling van de titel over misdrijven tegen het leven. Wat doodslag onderscheidt van moord is dat de dader niet met voorbedachte raad heeft gehandeld; het besluit valt in de situatie zelf, niet in een periode van kalm beraad daarvoor.

De bestanddelen

• Een ander — het slachtoffer moet een levend mens zijn. Voor het ongeboren leven gelden aparte bepalingen elders in het wetboek.
• Van het leven beroven — er moet een oorzakelijk verband zijn tussen de gedraging van de verdachte en het overlijden. Dat verband kan ook lopen via een keten van gebeurtenissen, en het maakt niet uit of de dood direct of pas veel later intreedt, zolang het overlijden redelijkerwijs aan de gedraging kan worden toegerekend. Op welke manier de dood wordt veroorzaakt, doet er niet toe. Doorgaans gaat het om een handeling, maar in uitzonderlijke gevallen kan ook niets doen doodslag opleveren, namelijk wanneer de dader een bijzondere zorgplicht had en had moeten ingrijpen.

- Opzettelijk — het opzet moet gericht zijn op de dood. Dit is het bestanddeel waar de meeste zaken op draaien.

Opzet, ook in voorwaardelijke vorm

Opzet betekent niet alleen dat iemand de dood van een ander wilde. In de rechtspraak is uitgekristalliseerd dat ook de zogenoemde voorwaardelijke vorm volstaat: de dader wist dat zijn handelen een aanmerkelijke kans op de dood meebracht en heeft die kans bewust aanvaard. Er zijn dus twee vragen: bestond die aanmerkelijke kans objectief gezien, en heeft de verdachte zich daarbij neergelegd.

De rechter leidt dat af uit de gedraging zelf en de omstandigheden. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad kunnen sommige gedragingen naar hun uiterlijke verschijningsvorm zo sterk op de dood gericht zijn dat het, behoudens aanwijzingen voor het tegendeel, niet anders kan dan dat de dader de kans heeft aanvaard. Ontbreekt de bewuste aanvaarding, dan blijft eventueel een schulddelict over. Ontbreekt ook dat, dan volgt vrijspraak. Ook iemand die ontoerekeningsvatbaar is, kan overigens opzettelijk handelen; alleen wanneer de verdachte in het geheel niet besefte wat hij deed en wat daarvan het gevolg kon zijn, ontbreekt het opzet.

De straf

De wettekst noemt gevangenisstraf van ten hoogste vijfentwintig jaren of een geldboete van de vijfde categorie. Dat maximum is bedoeld voor de zwaarste gevallen. Wat er in een concrete zaak wordt opgelegd, hangt onder meer af van de omstandigheden waaronder het feit is begaan, de gevolgen voor de nabestaanden en de persoon van de verdachte, waaronder de vraag of hij volledig toerekeningsvatbaar wordt geacht.

Ook een poging tot doodslag is strafbaar. De algemene regeling daarvan staat in artikel 45 Sr; het maximum van de hoofdstraf wordt bij poging verminderd.

Afbakening

Is er wél gehandeld na kalm beraad en rustig overleg, dan gaat het om moord volgens artikel 289 Sr. Wordt de doodslag gepleegd om een ander strafbaar feit voor te bereiden, mogelijk te maken of om na betrapping straffeloos te blijven, dan geldt de zwaardere bepaling van artikel 288 Sr. Bij een terroristisch oogmerk geldt artikel 288a Sr.

Ontbreekt het opzet op de dood, dan komen andere bepalingen in beeld: mishandeling met de dood tot gevolg volgens artikel 300 Sr, zware mishandeling met dodelijke afloop volgens artikel 302 Sr, of dood door schuld volgens artikel 307 Sr. Het verschil zit steeds in waar het opzet op gericht was.

In de praktijk

Onderzoek in levensdelicten is omvangrijk en duurt vaak lang. Nabestaanden hebben een eigen positie in het strafproces: zij kunnen zich als benadeelde partij voegen om schade vergoed te krijgen en hebben spreekrecht op de zitting. Ondersteuning is beschikbaar via slachtofferhulp en een eigen advocaat.

Voor een verdachte is de zaak vrijwel altijd een opzetdiscussie. Gezien de hoogte van de strafbedreiging en de complexiteit van het bewijs is bijstand van een advocaat vanaf het eerste verhoor aangewezen.