Artikel 272 Sr: Schending van het ambts- of beroepsgeheim

Artikel 272 Sr beschermt het vertrouwen dat mensen moeten kunnen stellen in ambtenaren en beroepsbeoefenaren. Strafbaar is wie opzettelijk een geheim schendt dat hij uit hoofde van zijn ambt, zijn beroep of een wettelijk voorschrift moet bewaren. Dat geldt ook na afloop: ook een vroeger ambt of beroep blijft de zwijgplicht dragen. De bepaling is de strafrechtelijke rugdekking van de geheimhoudingsplicht van bijvoorbeeld artsen, advocaten, notarissen en ambtenaren.

De bestanddelen

• Een geheim — informatie die alleen binnen een beperkte kring bekend is en daarbuiten niet bekend hoort te raken. Volgens de Hoge Raad kijkt de rechter daarbij onder meer naar de aard van de informatie en naar het moment waarop en de hoedanigheid waarin de geheimhouder ervan hoorde. Dat de informatie ook elders, bijvoorbeeld bij een andere instantie, te verkrijgen is, sluit een geheim niet uit. Ook gegevens uit stukken waarop een daartoe bevoegd bestuursorgaan geheimhouding heeft gelegd, kunnen eronder vallen.
• Een plicht tot geheimhouding — die moet voortvloeien uit ambt, beroep of een wettelijk voorschrift. Een afspraak tussen particulieren is niet genoeg voor dit misdrijf. De plicht strekt zich uit tot wie de geheimhouder bij zijn werk helpt, zoals een praktijkondersteuner of een kantoormedewerker die dossiers verwerkt, en zij vervalt niet wanneer degene om wie het geheim gaat overlijdt.
• Weten of redelijkerwijs moeten vermoeden — de dader hoeft niet zeker te weten dat hij tot zwijgen verplicht was; het volstaat dat hij dat behoorde te begrijpen.

- Opzettelijk schenden — het delen van de informatie moet bewust gebeuren. Voorwaardelijk opzet volstaat: ook wie bewust de aanmerkelijke kans aanvaardt dat hij een geheim prijsgeeft, handelt opzettelijk. Een vergissing of slordigheid levert dit misdrijf niet op, al kan zij tuchtrechtelijk of arbeidsrechtelijk wel gevolgen hebben.

Wanneer mag er toch worden gesproken

De zwijgplicht is niet absoluut. Zij wijkt onder meer wanneer de betrokkene toestemming geeft, wanneer een wettelijke plicht tot spreken bestaat, en wanneer een conflict van plichten ontstaat: het belang van het zwijgen weegt dan niet op tegen ernstig gevaar voor iemands leven of gezondheid, mits dat gevaar niet langs een andere weg is af te wenden. Wie zich op dat laatste beroept, moet kunnen laten zien dat hij die afweging zorgvuldig heeft gemaakt en zo min mogelijk heeft prijsgegeven.

In het strafproces bestaat daarnaast het verschoningsrecht, dat bepaalde beroepsbeoefenaren toestaat als getuige te zwijgen. Dat recht is de processuele tegenhanger van dezelfde gedachte en is geregeld in artikel 218 Sv.

De straf

De wet noemt gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of een geldboete van de vijfde categorie. Het derde lid verhoogt de gevangenisstraf met een derde als het feit is gepleegd ten behoeve van een buitenlandse mogendheid; daarmee raakt de bepaling aan het terrein van de staatsveiligheid.

Klachtdelict bij een individueel slachtoffer

Is het misdrijf tegen een bepaald persoon gepleegd, dan wordt het volgens het tweede lid alleen vervolgd op diens klacht. Ook hier geldt de termijn van artikel 66 Sr en de mogelijkheid tot intrekking van artikel 67 Sr. Gaat het niet om een individueel geheim maar bijvoorbeeld om overheidsinformatie, dan is geen klacht nodig.

In de praktijk

Naast het strafrecht loopt vrijwel altijd een tweede spoor. Voor beroepen in de gezondheidszorg is dat het tuchtrecht, voor advocaten en notarissen het eigen toezicht, en voor werknemers het arbeidsrecht. In veel gevallen wordt langs die weg opgetreden en blijft het strafrecht buiten beeld.

Wie zelf twijfelt of hij mag spreken, doet er verstandig aan eerst intern advies te vragen bij een vertrouwenspersoon of bij de beroepsorganisatie, en de afweging schriftelijk vast te leggen. Dat is ook achteraf de beste onderbouwing van een gemaakte keuze.