Artikel 236 Sr: Verduistering van staat

Iedereen heeft een burgerlijke staat: de juridische vastlegging van wie hij is en van wie hij afstamt. Artikel 236 Sr beschermt dat gegeven. Strafbaar is het opzettelijk onzeker maken van de afstamming van een ander, wat de wet verduistering van staat noemt. Het gaat om handelingen waardoor niet langer valt vast te stellen van wie iemand afstamt, bijvoorbeeld door de registratie van een kind bewust op onjuiste wijze tot stand te brengen of te doorkruisen.

De bestanddelen

• Door enige handeling — de wet laat in het midden hoe het gebeurt. Iedere handeling die het gevolg teweegbrengt, kan volstaan. Meestal gaat het om een actief optreden, maar in uitzonderlijke gevallen kan ook stilzitten van iemand die had moeten ingrijpen genoeg zijn.
• Eens anders afstamming — het gaat om de afstamming van een ander, in de praktijk vrijwel altijd die van een kind. De eigen afstamming onzeker maken valt niet onder dit artikel. Zowel de band met de moeder als die met de vader valt onder de bescherming.
• Onzeker maken — het resultaat moet zijn dat de afstamming die iemand volgens de wet heeft, niet meer vaststaat. Denk aan het bewust verhullen wie de moeder van een pasgeboren kind is, of het laten inschrijven van een kind als kind van mensen van wie het niet afstamt. Krijgt een kind gewoon de afstamming die de wet eraan verbindt, dan is er niets onzeker gemaakt, ook als die afstamming niet overeenkomt met de biologische werkelijkheid.

- Opzettelijk — het opzet moet gericht zijn op dat gevolg; voorwaardelijk opzet, het bewust aanvaarden van de aanmerkelijke kans, is daarvoor voldoende. Een administratieve fout, hoe ernstig ook, levert dit misdrijf niet op.

De straf

Het maximum is gevangenisstraf van ten hoogste vijf jaren of een geldboete van de vierde categorie. Het tweede lid maakt daarnaast ontzetting mogelijk uit rechten die in artikel 28 Sr, eerste lid, zijn genoemd; de wet licht daaruit drie onderdelen. Die ontzetting is facultatief: de rechter kan haar uitspreken, maar hoeft dat niet.

Eerst de civiele rechter

Het derde lid bevat een ongebruikelijke voorwaarde voor vervolging. Het openbaar ministerie kan pas vervolgen nadat bij de burgerlijke rechter een verzoek tot inroeping of betwisting van staat is gedaan en die rechter daarop een eindbeslissing heeft gegeven. De gedachte daarachter is dat de vraag van wie iemand afstamt in de eerste plaats een vraag van familierecht is. Het zou onwenselijk zijn dat de strafrechter zich daarover als eerste uitspreekt, met het risico dat beide rechters tot verschillende oordelen komen. Blijkt op de zitting dat aan deze voorwaarde niet is voldaan, dan wordt het openbaar ministerie niet-ontvankelijk verklaard.

Op die voorwaarde bestaat één uitzondering. Blijft de civiele procedure liggen doordat partijen zelf niets meer ondernemen, dan kan vervolging toch beginnen zodra de burgerlijke rechter heeft vastgesteld dat er een begin van bewijs is. Zo kan stilzitten de strafzaak niet eindeloos blokkeren.

De voorwaarde geldt bovendien alleen voor de vervolging wegens verduistering van staat zelf. Levert hetzelfde gedrag ook een ander strafbaar feit op, dan staat zij aan vervolging voor dat andere feit niet in de weg; daarvoor hoeft de burgerlijke rechter niet eerst te hebben beslist.

Afbakening

Wordt de afstamming onzeker gemaakt door een valse opgave in een authentieke akte, bijvoorbeeld bij de burgerlijke stand, dan komt daarnaast artikel 227 Sr in beeld; wordt er een stuk vervalst, dan artikel 225 Sr. De volgende artikelen in deze titel gaan over het huwelijk: artikel 237 Sr over het dubbele huwelijk en artikel 238 Sr over het verzwijgen van een huwelijksbeletsel. Gaat het om het onttrekken van een minderjarige aan het wettig gezag, dan gelden andere bepalingen buiten deze titel.

In de praktijk

Vervolgingen op grond van dit artikel zijn zeldzaam, juist door de voorwaarde van het derde lid. Voor betrokkenen begint de weg vrijwel altijd bij de familierechter, met een procedure over de vaststelling of ontkenning van het ouderschap; pas als daarover is beslist, kan het strafrecht in beeld komen. Wie hiermee te maken krijgt, doet er goed aan zich te laten bijstaan door een advocaat met kennis van het personen- en familierecht, omdat het civiele traject in dit geval bepalend is voor wat er strafrechtelijk nog mogelijk is.