Artikel 216 Sr opent de titel over valsheid in zegels en merken. Een zegel van rijkswege is een teken dat de overheid uitgeeft en dat aan iedereen laat zien dat iets officieel is: dat een heffing is voldaan, dat een stuk is gewaarmerkt of dat een controle heeft plaatsgevonden. Zo'n zegel werkt alleen als niemand het kan namaken. Daarom is het namaken en vervalsen ervan zelfstandig strafbaar gesteld, los van de vraag of het valse zegel ooit is gebruikt.
De bestanddelen
- Van rijkswege uitgegeven zegels — zegels die van overheidswege in het verkeer worden gebracht. Een zegel van een particuliere onderneming valt hier niet onder; daarvoor gelden andere bepalingen.
- Namaken of vervalsen — namaken is een zegel maken dat er echt uitziet zonder dat het dat is. Vervalsen is een bestaand zegel zo bewerken dat het iets anders lijkt te zijn dan het is.
- Met het oogmerk het als echt te gebruiken of te laten gebruiken — dit is het kernbestanddeel. Oogmerk is de zwaarste opzetvorm: het gebruik als echt moet het doel van de dader zijn geweest. Gebruiken is daarbij ruim bedoeld: volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad gaat het om elk gebruik in het maatschappelijk verkeer waarbij iemand wordt misleid en waaruit nadeel kan ontstaan. Het hoeft dus niet te gaan om gebruik waarvoor het zegel oorspronkelijk is bedoeld; ook wie een nagemaakt zegel inzet om een ander een verkeerde indruk te geven over wat hij koopt of ontvangt, heeft dat oogmerk. Iemand die een zegel natekent voor een tentoonstelling, een studieopdracht of een parodie, heeft dat doel niet.
- De tweede variant — het tweede onderdeel treft degene die zegels maakt door zonder recht gebruik te maken van echte stempels. Het eindproduct is dan technisch gezien echt gestempeld, maar het is buiten de bevoegde weg om tot stand gekomen. Ook hier geldt de eis van het oogmerk.
Waar het tweede lid over gaat
Het tweede lid rekt de bescherming op naar zegels die niet door de Staat zelf worden uitgegeven, maar die wel een publieke functie vervullen. Het gaat om postzegels van de aanbieder van de universele postdienst met daarop de aanduiding Nederland, en om zegels die op grond van een internationaal verdrag over afval in de Rijn- en binnenvaart door een verdragsorgaan worden uitgegeven. Voor die zegels gelden dezelfde regels als voor rijkszegels. De gedachte erachter: wie op zo'n zegel afgaat, moet daarop kunnen vertrouwen, ongeacht wie het formeel uitgeeft.
De straf
Op dit misdrijf staat ten hoogste zes jaar gevangenisstraf, dan wel een geldboete van de vijfde categorie. Dat is het hoogste maximum binnen deze titel, hoger dan bij de merkenbepalingen die erop volgen. De verklaring ligt in het rechtstreekse belang van de Staat: rijkszegels raken aan de heffing van belastingen en aan het gezag van officiële stukken.
Afbakening
De artikelen 217, 218 en 219 Sr gaan niet over zegels maar over merken op voorwerpen en goederen, met lagere maxima. Artikel 220 Sr richt zich op de volgende schakel: het gebruiken, verkopen of aanbieden van valse zegels of merken alsof zij echt zijn. Wie een vals zegel gebruikt om een document een valse schijn van echtheid te geven, kan daarnaast in beeld komen bij valsheid in geschrift van artikel 225 Sr. Gaat het om geld in plaats van zegels, dan geldt de voorafgaande titel met onder meer de artikelen 208 en 213 Sr.
Een voorbeeld: een verdachte wordt vervolgd omdat hij zegels heeft nagemaakt die moeten aantonen dat een heffing is betaald, met de bedoeling ze op producten te laten gebruiken. Of die producten uiteindelijk zijn verkocht, doet voor de strafbaarheid op grond van artikel 216 Sr niet ter zake; het namaken met dat doel is al voltooid.
In de praktijk
Onderzoeken naar valse zegels beginnen meestal bij een toezichthouder of bij de douane, en niet bij een aangifte van een burger. Voor de verdediging is het oogmerk het scherpste aangrijpingspunt: zonder de bedoeling het zegel als echt te laten gelden, blijft er van dit artikel niets over. Wie als ondernemer merkt dat er valse zegels in zijn keten opduiken, kan dat melden bij de bevoegde toezichthouder of bij de politie; dat is ook van belang om zijn eigen positie helder te houden.
