Artikel 177 Sr: Omkoping van een ambtenaar

Artikel 177 Sr gaat over de omkoper: degene die een ambtenaar iets van waarde aanbiedt om hem in zijn werk te sturen, of om hem achteraf te belonen voor wat hij in zijn functie heeft gedaan of juist heeft nagelaten. Niet de ambtenaar die zich laat betalen wordt hier gestraft, maar de gever. De ambtenaar die aanneemt valt onder artikel 363 Sr. Dit wordt vaak actieve omkoping genoemd; het misdrijf is voltooid zodra het aanbod is gedaan, ook als de ambtenaar het weigert.

De bestanddelen

• Een ambtenaar — volgens vaste rechtspraak ieder die door het openbaar gezag is aangesteld om een deel van de taak van de overheid te verrichten; of iemand arbeidsrechtelijk ook ambtenaar is, doet er niet toe. Artikel 84 Sr rekent daar ook leden van vertegenwoordigende organen, scheidsrechters en militairen toe, en artikel 178a Sr breidt het bereik uit naar buitenlandse en internationale functionarissen en, voor de beloning achteraf, naar voormalige ambtenaren.
• Een gift, een belofte of een dienst — het hoeft niet om contant geld te gaan. Een dure reis, een korting, een verbouwing, een baan voor een familielid of het gratis verrichten van werk kan evengoed voldoen. Er geldt geen ondergrens in de wettekst; de omvang van het voordeel telt wel mee bij de beoordeling.
• Doen, verlenen of aanbieden — aanbieden is genoeg. Het voordeel hoeft niet te zijn ontvangen en de ambtenaar hoeft niet te hebben toegehapt.
• Het verband met de bediening — het voordeel moet samenhangen met wat de ambtenaar in zijn functie kan doen of laten. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad hoeft er geen rechtstreeks verband te bestaan tussen een bepaalde gift en een bepaalde tegenprestatie: ook giften die zijn bedoeld om een relatie met de ambtenaar op te bouwen of te onderhouden met het oog op een voorkeursbehandeling vallen eronder. Een verjaardagscadeau zonder enig verband met de functie valt er niet onder.

Het eerste lid onderscheidt twee vormen. Onder 1° staat de omkoping vooraf: de gever handelt met het oogmerk de ambtenaar te bewegen tot een handeling of een nalaten in zijn functie. Onder 2° staat de beloning achteraf, gedaan naar aanleiding van iets wat de ambtenaar in zijn huidige of vroegere functie al heeft gedaan. Voor die tweede vorm is niet nodig dat de gever iets wilde bereiken; het volstaat dat de gift met dat eerdere optreden samenhangt.

Van belang is dat het gevraagde niet onrechtmatig hoeft te zijn. Ook wie betaalt om een vergunning te krijgen waar hij eigenlijk gewoon recht op heeft, of om sneller aan de beurt te zijn, brengt de onpartijdigheid van het bestuur in gevaar en valt onder de bepaling.

Een toekomstige ambtenaar

Het tweede lid trekt de strafbaarheid door naar iemand die nog geen ambtenaar is, maar wel uitzicht heeft op een baan bij een overheidswerkgever. Wordt zo iemand vooraf benaderd met een gift of belofte om later in zijn functie iets te doen of te laten, dan is dat strafbaar zodra het dienstverband er ook werkelijk is gekomen. Blijft de benoeming uit, dan mist het tweede lid toepassing.

De straf

Op omkoping van een ambtenaar staat gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of een geldboete van de vijfde categorie. Een geldboetecategorie is een in de wet vastgelegd maximumbedrag; de rechter bepaalt binnen dat plafond wat passend is. Wie het misdrijf in de uitoefening van zijn beroep pleegt, kan daarnaast van dat beroep worden ontzet. Ook de bijkomende straffen van artikel 28 Sr, eerste lid, onder 1°, 2° en 4°, zijn mogelijk: het bekleden van ambten, het dienen bij de gewapende macht en het optreden als raadsman of gerechtelijk bewindvoerder. Is het feit gepleegd ten behoeve van een buitenlandse mogendheid, dan gaat het maximum van de gevangenisstraf met een derde omhoog.

Afbakening

Artikel 178 Sr gaat over de omkoping van een rechter en kent hogere maxima. Artikel 363 Sr en artikel 364 Sr richten zich op de andere kant van de afspraak: de ambtenaar en de rechter die aannemen of vragen. Gever en ontvanger plegen ieder een eigen, zelfstandig misdrijf en worden niet als mededader of medeplichtige van de ander gezien. Het is daarom goed mogelijk dat de ene partij wordt veroordeeld en de andere niet. Brengt de betaling de ambtenaar daarnaast tot een ander strafbaar feit, dan kan de gever daarvoor wel als uitlokker in de zin van artikel 47 Sr aansprakelijk zijn. Gaat het niet om een overheidsfunctie maar om een werknemer of opdrachtnemer in het bedrijfsleven, dan komt artikel 328ter Sr in beeld.

Een voorbeeld: een aannemer biedt de behandelend ambtenaar een vergoeding aan om zijn aanvraag met voorrang af te doen. Ook als de vergunning uiteindelijk terecht wordt verleend en de ambtenaar het geld weigert, is de aannemer strafbaar; het aanbod zelf voltooit het feit.

In de praktijk

Corruptiezaken beginnen vaak bij een administratief spoor: facturen zonder duidelijke tegenprestatie, betalingen via tussenpersonen of een opvallend patroon van gunningen. Het onderzoek richt zich meestal op beide zijden tegelijk, de gever en de ontvanger. Voor wie als getuige of verdachte wordt gehoord, is het verstandig meteen een advocaat in te schakelen; verklaringen over de bedoeling achter een betaling wegen in dit soort zaken zwaar.