Artikel 174 Sr: Verkoop van schadelijke waren met verzwijging

Dit artikel gaat over de handelaar die weet dat wat hij verkoopt gevaarlijk is en dat voor zich houdt. Strafbaar is wie waren verkoopt, te koop aanbiedt, aflevert of uitdeelt, terwijl hij weet dat zij schadelijk zijn voor het leven of de gezondheid, en dat schadelijke karakter verzwijgt. Het strafmaximum ligt op vijftien jaren gevangenisstraf; als alternatief noemt de wet een geldboete van de vijfde categorie. Sterft er iemand door het feit, dan loopt de straf volgens het tweede lid op tot levenslange gevangenisstraf of een tijdelijke van ten hoogste dertig jaren, ook hier naast een geldboete van de vijfde categorie.

Waren

Het begrip is ruim: alles wat als product wordt verhandeld of uitgereikt. Denk aan levensmiddelen, dranken, geneesmiddelen, cosmetica, speelgoed, gereedschap, bouwmaterialen en apparaten. De wet vraagt niet dat er wordt betaald; ook het uitdelen van gratis monsters valt eronder. Dat is een bewuste keuze, want een weggegeven product kan even schadelijk zijn als een verkocht product.

Schadelijk voor het leven of de gezondheid

De schadelijkheid moet zien op het leven of de gezondheid. Die bescherming beperkt zich niet tot de mens: ook een product dat vee, huisdieren of gewassen aantast, zoals besmet diervoer of een verontreinigde partij kunstmest, kan een schadelijke waar zijn. Het gaat om producten die bij normaal of voorzienbaar gebruik letsel of ziekte kunnen veroorzaken: bedorven of besmet voedsel, een middel met een verkeerde samenstelling, een apparaat met een gebrek dat gevaar oplevert. Zuivere vermogensschade valt er niet onder; wie een waardeloos maar ongevaarlijk product verkoopt, pleegt hooguit oplichting of bedrog.

De wetenschap en het verzwijgen

Twee bestanddelen dragen dit artikel. De verkoper moet weten dat de waar schadelijk is; een vermoeden of een behoren te weten is voor deze bepaling niet genoeg. En hij moet dat karakter verzwijgen. Wie de koper eerlijk vertelt wat er aan de hand is, valt buiten deze strafbaarstelling, ook al is het product gevaarlijk. Een waarschuwing telt alleen als zij de afnemer werkelijk bereikt: wie het gevaar vaag, verstopt of in een bijzin meldt, heeft het in feite nog steeds verzwegen. Een standaardtekst die zonder onderscheid bij elk product wordt meegegeven, vervangt volgens de Hoge Raad in beginsel geen gerichte waarschuwing. Ook als de koper zelf al van het gevaar op de hoogte blijkt, ontslaat dat de verkoper niet van zijn plicht om het te melden; op dat punt verschilt deze bepaling van artikel 175 Sr. Juist die combinatie van kennis en zwijgen maakt het feit zo ernstig: de koper wordt de mogelijkheid ontnomen zichzelf te beschermen.

Waarom de straf zo hoog is

Vijftien jaren is een zwaar maximum voor een handelsdelict. De verklaring ligt in de aard van het gevaar: producten worden verspreid onder een onbekende groep mensen die geen enkele reden heeft om argwaan te hebben, en die het gebrek meestal niet kan zien. Daarmee lijkt het feit meer op vergiftiging dan op bedrog, en dat is ook de plaats die de wetgever eraan heeft gegeven binnen de gemeengevaarlijke misdrijven.

Het gevolg

Voor de zwaarste variant is vereist dat het feit iemands dood tot gevolg heeft. Opzet op dat overlijden is niet nodig; wel moet het overlijden redelijkerwijs aan het feit kunnen worden toegerekend. Bij producten die pas op lange termijn schade aanrichten, is dat verband vaak het lastigste onderdeel van de zaak en steunt de beoordeling op medisch en technisch deskundigenonderzoek.

Afbakening

Ontbreekt de wetenschap en is de aflevering aan onvoorzichtigheid te wijten, dan geldt het veel lichtere artikel 175 Sr. Was het doel juist om iemand te doden of te verwonden, dan komen moord, doodslag of mishandeling in beeld volgens de artikelen 289, 287 en 300 Sr. Gaat het om het inbrengen van een stof in de drinkwatervoorziening of in het milieu, dan gelden de artikelen 172 en 173a Sr. Naast dit wetboek bestaan uitgebreide regels over productveiligheid en levensmiddelen met eigen sancties. Artikel 176 Sr maakt bij een veroordeling beroepsontzetting en openbaarmaking van de uitspraak mogelijk, en bij een terroristisch oogmerk verhoogt artikel 176a Sr de straf.

In de praktijk

Voor bedrijven betekent deze bepaling dat het moment waarop een gebrek bekend wordt beslissend is: vanaf dat moment is doorverkopen zonder waarschuwing strafbaar. Een tijdige terugroepactie en een melding aan de toezichthouder zijn niet alleen commercieel verstandig maar ook strafrechtelijk. Voor consumenten geldt dat schade door een gevaarlijk product kan worden gemeld bij de toezichthouder en dat aangifte mogelijk is; wie letsel heeft opgelopen, kan zich als benadeelde partij in de strafzaak voegen naast een civiele claim tegen de producent.