Artikel 138a Sr: Kraken

Deze bepaling stelt het kraken van leegstaande panden strafbaar. Het gaat om een woning of gebouw waarvan de rechthebbende het gebruik heeft beëindigd. Wie daar zonder recht binnendringt of zonder recht verblijft, is schuldig aan kraken. De wetgever stelt het maximum op een jaar gevangenisstraf of een geldboete van de derde categorie. Anders dan bij huisvredebreuk is er geen bewoner die om vertrek vraagt; de strafbaarheid berust op de positie van de rechthebbende.

De bestanddelen

• Woning of gebouw. Een onroerende ruimte; onbebouwde grond valt er niet onder.
• Gebruik door de rechthebbende beëindigd. Het pand staat leeg in de zin dat de eigenaar of gebruiker het niet meer in gebruik heeft. Juist dat onderscheidt dit artikel van artikel 138 Sr, dat gaat over ruimten die wel bij iemand in gebruik zijn.
• Wederrechtelijk. Zonder recht of bevoegdheid. Wie met toestemming van de rechthebbende in een leegstaand pand verblijft, bijvoorbeeld als antikraakbewoner met een gebruiksovereenkomst, pleegt dit feit niet.

- Binnendringen of vertoeven. Beide zijn strafbaar. Ook wie er niet zelf is binnengekomen maar er wel verblijft, valt onder de bepaling.

De zwaardere varianten

Het tweede lid verhoogt het maximum naar twee jaren gevangenisstraf of een geldboete van de vierde categorie als de dader dreigt of middelen inzet die geschikt zijn om vrees aan te jagen. Het derde lid maakt verhoging van de gevangenisstraf met een derde mogelijk wanneer twee of meer personen het feit samen plegen; de geldboete wordt daarbij niet verhoogd. Bij kraken is zo'n samenwerking eerder regel dan uitzondering, omdat het zelden alleen gebeurt.

Kraken en ontruiming

Naast de strafzaak staat de ontruiming. Bij een verdenking van kraken kan de officier van justitie op grond van artikel 551a Sv bevelen dat een opsporingsambtenaar het pand betreedt en de personen die daar wederrechtelijk verblijven, met de spullen die daar worden aangetroffen, verwijdert of laat verwijderen. Die bevoegdheid is niet onbegrensd. Het bevel kan alleen worden gegeven na een schriftelijke machtiging van de rechter-commissaris, die binnen drie maal vierentwintig uur beslist en de bewoners zo mogelijk eerst hoort; alleen bij dringende noodzaak kan dat horen achterwege blijven. Tegen de beslissing van de rechter-commissaris kunnen de bewoners binnen veertien dagen hoger beroep instellen bij de rechtbank, maar dat houdt de ontruiming niet tegen. De strafbaarheid van het kraken en de vraag of en wanneer ontruimd mag worden, zijn dus twee verschillende dingen die niet automatisch samenvallen.

De achtergrond van het verbod

Voor de invoering van dit artikel was kraken onder omstandigheden niet strafbaar, wat de eigenaar op de civiele weg aangewezen liet. De wetgever heeft daar met deze bepaling een einde aan gemaakt en het eigendomsbelang zwaarder laten wegen, ook bij langdurige leegstand. De discussie over die keuze is politiek van aard; strafrechtelijk is de norm duidelijk.

Afbakening

Is het pand nog bij iemand in gebruik, dan gaat het niet om kraken maar om huisvredebreuk volgens artikel 138 Sr. Wordt bij het binnenkomen schade aangericht, dan komt vernieling volgens artikel 350 Sr erbij, en bij het aftappen van stroom of water kan diefstal volgens artikel 310 Sr aan de orde zijn. Een besloten plaats in een haven of op een spoorwegemplacement kent een eigen bepaling in artikel 138aa Sr.

In de praktijk

Voor een eigenaar geldt dat aangifte bij de politie de eerste stap is; daarnaast loopt de ontruiming langs de officier van justitie en de rechter-commissaris. Voor bewoners van een gekraakt pand is van belang dat zij zich kunnen laten bijstaan, dat zij zo mogelijk door de rechter-commissaris worden gehoord en dat tegen diens beslissing hoger beroep openstaat. Wie een leegstaand pand met toestemming gebruikt, doet er goed aan die toestemming schriftelijk vast te leggen; dat voorkomt discussie over de wederrechtelijkheid.