Artikel 126 Sr: Omkoping van een kiezer

Een stem mag niet te koop zijn. Deze bepaling straft wie bij een wettelijk uitgeschreven verkiezing een ander met een gift of een belofte overhaalt om zijn stem niet uit te brengen of juist op een bepaalde manier uit te brengen. Het tweede lid legt dezelfde straf op aan de kiezer of de gemachtigde die zich zo laat omkopen. Het maximum is gevangenisstraf van ten hoogste zes maanden of een geldboete van de derde categorie.

Twee kanten van hetzelfde feit

De wet pakt beide partijen aan. Dat is een bewuste keuze: bij omkoping zijn de gever en de ontvanger allebei nodig, en zolang alleen de aanbieder strafbaar zou zijn, blijft de handel bestaan. Het doet er niet toe of de kiezer zelf om een tegenprestatie vroeg of dat de omkoper met het aanbod kwam. Het tweede lid noemt naast de kiezer uitdrukkelijk de gemachtigde, dus degene die met een volmacht voor een ander stemt. Juist bij volmachtstemmen is de verleiding groot en de controle beperkt.

De bestanddelen

• Bij gelegenheid van een verkiezing. De verkiezing moet krachtens wettelijk voorschrift zijn uitgeschreven. Interne stemmingen in verenigingen of ondernemingen vallen buiten dit artikel.
• Gift of belofte. Een gift is iets wat feitelijk wordt gegeven, een belofte is de toezegging daarvan. Het hoeft niet om geld te gaan; ook goederen, diensten of een voordeel in natura tellen mee. Een gering bedrag doet aan de strafbaarheid niet af.
• Omkopen. Er moet een verband zijn tussen het voordeel en het stemgedrag, en de gift of belofte moet ook zijn aangenomen; wordt het aanbod afgewezen, dan blijft hoogstens een poging over. Zodra het aanbod is geaccepteerd, is het feit voltooid; of de kiezer zich daarna aan de afspraak houdt, is voor de strafbaarheid zonder belang. Een algemene attentie zonder koppeling aan het stemgedrag is geen omkoping.

- Het beoogde stemgedrag. De wet noemt twee vormen: helemaal niet stemmen, of op een bepaalde wijze stemmen. Wie alleen opkomst beloont en niets verlangt over de keuze, valt buiten deze bepaling. Het gaat om invloed op wat de kiezer kiest: een stem voor een aangewezen partij of kandidaat, maar ook de afspraak dat iemand zijn stem opzettelijk ongeldig maakt. Blanco stemmen geldt overigens als stemmen, niet als thuisblijven.

Wat het niet is

Campagne voeren is geen omkoping. Een partij die beleid belooft, koopt geen stem; zij doet een politieke toezegging aan het electoraat als geheel. Ook het uitdelen van campagnemateriaal blijft daarbuiten. Het onderscheid zit in de individuele ruil: een concreet voordeel voor een concrete persoon in ruil voor diens stem. Vervoer naar het stembureau of hulp bij het invullen van een volmacht is op zichzelf evenmin een gift, zolang er geen tegenprestatie in stemgedrag tegenover staat.

De straf

Zes maanden gevangenisstraf of een geldboete van de derde categorie is een licht maximum, zeker vergeleken met andere vormen van omkoping in het wetboek. De verklaring is dat het per geval om één stem gaat. Waar op grotere schaal stemmen worden gekocht, ontstaat al snel samenloop met andere feiten, bijvoorbeeld met valsheid rond volmachten of met de bedrieglijke handelingen van artikel 127 Sr, en telt het geheel zwaarder.

In de praktijk

Wie wordt benaderd met een aanbod voor zijn stem, kan dat melden bij de politie of bij de gemeente. Het is verstandig het aanbod niet aan te nemen: ook de ontvanger is strafbaar, en dat geldt zeker voor iemand die met een volmacht voor een ander stemt. Voor een verdachte draait de zaak op de vraag of het voordeel aan het stemgedrag was gekoppeld; die koppeling moet worden bewezen en is het aangrijpingspunt voor de verdediging.