Artikel 103 Sr: Samenspanning tot hulp aan de vijand

Artikel 102 Sr stelt strafbaar dat iemand in tijd van oorlog de vijand helpt of de staat tegenover de vijand benadeelt. Deze bepaling gaat een stap terug in de tijd: zij stelt de samenspanning tot dat misdrijf zelfstandig strafbaar. Wie samen met een ander afspreekt dat feit te plegen, is dus al strafbaar voordat er ook maar iets is gedaan.

Wat samenspanning is

Artikel 80 Sr omschrijft het begrip kort en helder: samenspanning bestaat zodra twee of meer personen zijn overeengekomen het misdrijf te plegen. Er is dus geen begin van uitvoering nodig, geen voorbereiding en geen enkel gevolg. De afspraak zelf is het strafbare feit. Dat is een uitzondering op de hoofdregel dat het strafrecht gedragingen bestraft en geen voornemens, en de wetgever heeft die uitzondering beperkt tot de zwaarste misdrijven tegen de staat.

• Ten minste twee personen. Een eenzame beslissing levert geen samenspanning op.
• Wilsovereenstemming. Er moet werkelijk zijn afgesproken het misdrijf te plegen.

- Geen uitvoering nodig. Of het plan later wordt uitgevoerd, doet voor de strafbaarheid niet ter zake.

De grens met praten en denken

Het bewijs is in dit soort zaken het lastigste punt. Gesprekken over een misdrijf, stoere taal, hardop fantaseren of het verkennen van mogelijkheden zijn nog geen afspraak. Er moet een gezamenlijk genomen besluit zijn. De rechter kijkt daarvoor naar het geheel: wat is er gezegd, wie hadden welke rol, zijn er concrete stappen gezet en hoe verhielden de betrokkenen zich tot elkaar. Blijft twijfel bestaan over de vraag of het bij praten is gebleven, dan kan de samenspanning niet worden bewezen.

De straf

De wet noemt gevangenisstraf van ten hoogste tien jaren of een geldboete van de vijfde categorie. Dat is lager dan de bedreiging van artikel 102 Sr, maar nog altijd fors voor een gedraging die uit niets meer bestaat dan een afspraak. Wordt het beoogde misdrijf daadwerkelijk gepleegd, dan komt in de regel dat feit ten laste te liggen; de samenspanning gaat daar dan in op.

De uitweg van artikel 103a Sr

Artikel 103a Sr is uitdrukkelijk ook op de samenspanning van dit artikel van toepassing. Niet strafbaar is wie handelde in de redelijke overtuiging het Nederlandse belang niet te schaden. Die uitzondering vraagt tweeërlei: de betrokkene moet die overtuiging werkelijk hebben gehad, en zij moet redelijk zijn geweest in het licht van wat hij wist en kon weten. In oorlogstijd zijn de verhoudingen vaak onoverzichtelijk, en de wetgever heeft daar ruimte voor gelaten.

In de praktijk

Vervolging op grond van dit artikel is zeldzaam, maar de figuur van de samenspanning komt in het strafrecht vaker terug, onder meer in artikel 96 Sr voor de zwaarste staatsmisdrijven. Wie hierover wordt gehoord, moet zich realiseren dat berichten en gesprekken het bewijsmateriaal vormen en dat de betekenis daarvan achteraf wordt uitgelegd. Zwijgen tot u een advocaat hebt gesproken is dan geen teken van schuld maar een verstandige keuze; uw advocaat kan het dossier inzien en beoordelen of van een echte afspraak sprake was.