Artikel 96 Sr: Samenspanning en voorbereiding van staatsmisdrijven

Bij de zwaarste misdrijven tegen de staat wil de wetgever niet wachten tot de uitvoering begint. Deze bepaling maakt daarom twee dingen strafbaar die daaraan voorafgaan. Het eerste lid stelt de samenspanning strafbaar tot de misdrijven van de artikelen 92 tot en met 95a Sr: de aanslag tegen het staatshoofd, tegen het voortbestaan van het Rijk, tegen de grondwettige regeringsvorm en tegen de vergadering van een regeringscollege. Het tweede lid voegt daar vijf vormen van voorbereiding en bevordering aan toe.

Wat samenspanning is

Samenspanning is in artikel 80 Sr omschreven: zij bestaat zodra twee of meer personen zijn overeengekomen het misdrijf te plegen. Er hoeft dus niets te zijn gedaan. De afspraak zelf is het strafbare feit. Dat is een uitzondering op het uitgangspunt dat het strafrecht gedragingen bestraft en niet plannen. De wetgever heeft die uitzondering hier aanvaard omdat de gevolgen van de bedoelde misdrijven onherstelbaar kunnen zijn.

Voor het bewijs betekent dit dat het aankomt op de vraag of er werkelijk wilsovereenstemming was. Praten over een misdrijf, opscheppen of hardop fantaseren is nog geen overeenkomst; er moet een gezamenlijk besluit zijn om het feit te plegen. Dat onderscheid is in de praktijk het hart van dit soort zaken.

De vijf voorbereidingsvarianten

Het tweede lid vereist steeds het oogmerk om een van de genoemde misdrijven voor te bereiden of te bevorderen. Wie dat oogmerk mist, valt buiten de bepaling. Met dat oogmerk is strafbaar wie:

• een ander probeert te bewegen het misdrijf te plegen, te doen plegen of mede te plegen, daarbij te helpen of daarvoor gelegenheid, middelen of inlichtingen te verschaffen;
• voor zichzelf of anderen gelegenheid, middelen of inlichtingen daartoe probeert te verkrijgen;
• voorwerpen onder zich heeft waarvan hij weet dat ze voor het misdrijf bestemd zijn;
• plannen in gereedheid brengt of onder zich heeft die bedoeld zijn om aan anderen te worden meegedeeld;

- overheidsmaatregelen tegenwerkt die zijn genomen om het misdrijf te voorkomen of te onderdrukken.

De straf en de verhouding tot poging

Op zowel de samenspanning als de voorbereidingsvarianten staat gevangenisstraf van ten hoogste tien jaren of een geldboete van de vijfde categorie. Dat is lager dan op de misdrijven waarop zij betrekking hebben, maar hoog voor gedragingen die op zichzelf nog niets hebben teweeggebracht. Belangrijk is dat deze bepaling zelfstandig werkt: wordt het beoogde misdrijf daadwerkelijk uitgevoerd, dan wordt de dader in de regel daarvoor vervolgd. Wordt het niet uitgevoerd, dan blijft de afspraak of de voorbereiding strafbaar.

In de praktijk

Omdat de strafbaarheid ver naar voren is gehaald, is de bewijsvoering in deze zaken vaak gebaseerd op communicatie: berichten, gesprekken en verklaringen van betrokkenen. Voor de verdediging draait het meestal om de vraag of uit die communicatie een echte afspraak of een echt oogmerk blijkt, en niet slechts stemmingmakerij. Wie als verdachte in zo'n onderzoek terechtkomt, doet er goed aan te zwijgen tot hij een advocaat heeft gesproken. Voor iedereen geldt dat het uiten van kritiek, hoe fel ook, iets anders is dan het gezamenlijk besluiten tot een misdrijf.