Artikel 93 Sr: Aanslag tegen het voortbestaan van het Rijk

Waar het vorige artikel de persoon van het staatshoofd beschermt, beschermt deze bepaling het voortbestaan van de staat zelf. Strafbaar is de aanslag die is ondernomen met het doel het Rijk geheel of gedeeltelijk onder het gezag van een ander land te brengen, of een deel van het grondgebied van het Rijk af te scheiden. Het gaat dus om aantasting van de zelfstandigheid van de staat en van de eenheid van zijn grondgebied.

De bestanddelen

Ook hier draait alles om twee begrippen die de wet elders invult.

• Aanslag. Volgens artikel 79 Sr bestaat een aanslag zodra het voornemen zich openbaart door een begin van uitvoering in de zin van artikel 45 Sr. Er hoeft dus geen resultaat te zijn ingetreden; het feit is voltooid zodra de uitvoering is begonnen.
• Onder vreemde heerschappij brengen. Het gaat om het overdragen of onderwerpen van het gezag over het Rijk of een deel daarvan aan een andere mogendheid.

- Afscheiden. Daaronder valt het losmaken van een deel van het grondgebied uit het staatsverband, zonder dat een ander land dat gezag hoeft over te nemen.

Waar de grens ligt met het politieke debat

Dit is het punt waarop de bepaling het meest wordt misverstaan. Pleiten voor onafhankelijkheid van een landsdeel, een partij oprichten met dat programma, demonstreren of een referendum bepleiten valt hier niet onder. Meningsuiting en vereniging zijn grondrechten, en het artikel eist een begin van uitvoering met het beschreven oogmerk, niet het aanhangen van een denkbeeld. Pas waar iemand daadwerkelijk begint met handelingen die het gezag over het grondgebied moeten doorbreken, komt deze bepaling in beeld. De officier van justitie moet dat begin van uitvoering én het oogmerk concreet bewijzen.

De straf

Op dit misdrijf staat levenslange gevangenisstraf of tijdelijke gevangenisstraf van ten hoogste dertig jaren, of een geldboete van de vijfde categorie. Daarmee is het even zwaar bedreigd als de aanslag tegen het staatshoofd. Bij een veroordeling kan de rechter daarnaast op grond van artikel 106 Sr bepaalde rechten ontnemen, zoals het recht om te kiezen en gekozen te worden of het bekleden van ambten.

Afbakening

Artikel 92 Sr beschermt de persoon van het staatshoofd, artikel 94 Sr de grondwettige regeringsvorm en de orde van troonopvolging. Wie in verbinding treedt met een buitenlandse organisatie of mogendheid om steun voor zo'n misdrijf te krijgen of om die mogendheid tot vijandelijkheden tegen Nederland te bewegen, valt onder artikel 97 Sr en artikel 97a Sr; wie zich in de aanloop naar zo'n misdrijf beperkt tot afspraken maken of middelen verzamelen, valt onder artikel 96 Sr over samenspanning en voorbereiding. Zulke voorbereidende bepalingen bestaan juist omdat de wetgever bij deze categorie niet wil wachten tot het kwaad is geschied.

In de praktijk

Vervolgingen op grond van dit artikel zijn in Nederland hoge uitzondering. De betekenis ervan is vooral dat het samen met de omringende artikelen een sluitend geheel vormt voor het geval de staat van binnenuit of met hulp van buiten wordt aangetast. Voor burgers is de belangrijkste boodschap dat de scheidslijn ligt tussen denkbeeld en uitvoering. Wie zich in een onderzoek naar deze categorie misdrijven bevindt, doet er verstandig aan meteen een advocaat in te schakelen; het gaat om zware verdenkingen waarin bevoegdheden van opsporingsdiensten ruim zijn en waarin vroeg advies veel verschil maakt.