Artikel 87 Sr: Vijand, oorlog en tijd van oorlog

Een aantal strafbepalingen geldt alleen in bijzondere omstandigheden of kent dan zwaardere gevolgen: bij hulp aan de vijand, bij misdrijven tegen de veiligheid van de staat en bij bepalingen over de gewapende macht. Dit artikel legt uit wat daarbij onder vijand, oorlog en tijd van oorlog wordt verstaan, en het rekt die begrippen op drie punten op.

De drie uitbreidingen

• Opstandelingen gelden als vijand. Het hoeft dus niet te gaan om de strijdkrachten van een andere staat.
• Burgeroorlog geldt als oorlog. Ook een gewapend conflict binnen een land valt onder het begrip.

- Dreigende oorlog telt mee. De tijd waarin oorlog dreigt, geldt al als tijd van oorlog.

Waarom de begrippen zijn opgerekt

Conflicten laten zich zelden in klassieke categorieën vangen. Wie zich tegen het eigen land keert ten gunste van een gewapende opstand, brengt dezelfde belangen in gevaar als wie een buitenlandse mogendheid helpt. En juist in de fase waarin oorlog dreigt, worden voorbereidingen getroffen en is verraad het schadelijkst. Door die fase mee te nemen wil de wet voorkomen dat bescherming pas begint op het moment dat het te laat is.

De bijzondere regel over dienstplichtigen

Het derde lid geeft daarnaast een concreet aanknopingspunt: van tijd van oorlog wordt in elk geval uitgegaan zodra dienstplichtigen buitengewoon in werkelijke dienst worden geroepen, en zolang zij in die dienst worden gehouden. Dat maakt het begrip minder afhankelijk van een beoordeling achteraf: er is dan een openbaar en vaststelbaar besluit waaraan de toepasselijkheid kan worden gekoppeld.

Verhouding tot andere begrippen

In dezelfde titel omschrijft artikel 87a Sr wat een bevriende staat is: een buitenlandse mogendheid waarmee Nederland niet in een gewapend conflict is gewikkeld. Die twee bepalingen vullen elkaar aan, want verschillende strafbepalingen knopen aan bij de ene of bij de andere hoedanigheid. Voor gedragingen tijdens een gewapend conflict die het humanitair oorlogsrecht schenden, bestaat bovendien afzonderlijke wetgeving buiten dit wetboek.

In de praktijk

Deze begrippen spelen in gewone strafzaken geen rol; zij horen bij een categorie bepalingen die zelden wordt toegepast maar die in tijden van spanning ineens betekenis krijgt. Waar zij aan de orde komen, is de eerste vraag altijd of aan de omschrijving is voldaan: was er sprake van een tijd van oorlog in de zin van deze bepaling, en gold de wederpartij als vijand. Dat is een feitelijke vaststelling met grote gevolgen, en zij vraagt om zorgvuldige onderbouwing. Wie in zo'n zaak betrokken raakt, hoort vanaf het begin te worden bijgestaan door een advocaat.