Artikel 84 Sr: Wie als ambtenaar geldt

Het wetboek verbindt op veel plaatsen gevolgen aan de hoedanigheid van ambtenaar: bij omkoping, bij ambtsmisdrijven en bij geweld of belediging tegen mensen die met openbaar gezag zijn bekleed. Dit artikel breidt dat begrip uit naar een aantal groepen die anders buiten de boot zouden vallen, en doet hetzelfde voor het begrip rechter.

Het gewone begrip ambtenaar

Dit artikel voegt groepen toe aan een begrip dat de wet verder zelf niet invult; die invulling komt uit de rechtspraak. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad is ambtenaar in de zin van het strafrecht degene die door het openbaar gezag is aangesteld in een openbare betrekking om een deel van de taak van de staat of zijn organen te verrichten. De rechter past die maatstaf ruim toe, al heeft zij grenzen: wie een publieke taak vervult zonder onder toezicht en verantwoordelijkheid van de overheid te zijn aangesteld, valt erbuiten.

De uitbreidingen

• Leden van vertegenwoordigende organen. Wie in de Tweede Kamer, een provinciale staten of een gemeenteraad zit, valt onder het begrip ambtenaar, hoewel hij is gekozen en niet is aangesteld.
• Scheidsrechters. Zij worden zowel onder ambtenaren als onder rechters begrepen. Het gaat om arbiters die geschillen beslechten, niet om de scheidsrechter op het sportveld.
• Bestuursrechtspraak. Wie administratieve rechtsmacht uitoefent, geldt als rechter.

- De gewapende macht. Allen die daartoe behoren, worden mede als ambtenaar beschouwd.

Waarom deze uitbreiding

De bepalingen die het begrip gebruiken beschermen twee dingen: de integriteit van het openbaar bestuur en de mensen die het uitvoeren. Wie een volksvertegenwoordiger omkoopt, tast diezelfde integriteit aan als wie een gemeenteambtenaar omkoopt. Zonder deze bepaling zou de bescherming afhangen van de vraag of iemand formeel is aangesteld, en dat zegt weinig over de functie die hij vervult.

Waar het verschil zichtbaar wordt

Het begrip komt terug bij de omkopingsbepalingen, waaronder artikel 363 Sr voor de ambtenaar die zich laat betalen, en bij bepalingen die optreden tegen wie zich verzet tegen een ambtenaar in functie, zoals artikel 180 Sr. Ook bij belediging kan de hoedanigheid van het slachtoffer meewegen. Bij die laatste groep bepalingen geldt de eis dat de ambtenaar bezig was met de rechtmatige uitoefening van zijn taak; het enkele feit dat iemand ambtenaar is, is daar niet genoeg. De omkopingsbepalingen stellen die eis niet en knopen alleen aan de hoedanigheid zelf aan.

Wat het begrip niet doet

Deze bepaling zegt niets over de vraag of een gedraging strafbaar is; zij vult alleen een begrip in dat elders wordt gebruikt. Zij maakt bovendien geen ambtenaar in arbeidsrechtelijke of bestuursrechtelijke zin: voor de rechtspositie van een volksvertegenwoordiger of een militair verandert er niets. De uitbreiding geldt uitsluitend voor de toepassing van dit wetboek.

In de praktijk

Voor wie een van deze functies vervult, betekent dit dat de strengere regels over giften, gunsten en beloften onverkort gelden. Twijfelt u of u iets mag aannemen, leg dat dan voor aan de daarvoor aangewezen functionaris binnen uw organisatie en leg vast wat u hebt gemeld. Voor burgers is het goed te weten dat de gevolgen van geweld of bedreiging zwaarder kunnen uitvallen wanneer het slachtoffer in functie was. Bent u zelf slachtoffer geworden tijdens de uitoefening van uw werk, meld dat dan ook aan uw werkgever: die kan vaak ondersteuning bieden bij aangifte en bij het verhalen van schade.