- Als daders van een strafbaar feit worden gestraft: 1°. zij die het feit plegen, doen plegen of medeplegen; 2°. zij die door giften, beloften, misbruik van gezag, geweld, bedreiging, of misleiding of door het verschaffen van gelegenheid, middelen of inlichtingen het feit opzettelijk uitlokken.
- Ten aanzien van de laatsten komen alleen die handelingen in aanmerking die zij opzettelijk hebben uitgelokt, benevens hun gevolgen.
←
Terug 46b · Vrijwillige terugtred bij poging en voorbereiding
Verder 48 · Medeplichtigheid aan een misdrijf
→
Artikel 47 Sr: Daders en uitlokkers van een strafbaar feit
Daders en uitlokkers van een strafbaar feit
Wettekst
Toelichting
Bij veel strafbare feiten is meer dan één persoon betrokken, en niet iedereen doet hetzelfde. Dit artikel bepaalt wie desondanks als dader wordt aangemerkt en dus het volle strafmaximum riskeert. Dat zijn vier figuren: de pleger, degene die het feit door een ander laat uitvoeren, de medepleger en de uitlokker. Wie alleen hulp verleent zonder tot deze groep te behoren, valt onder de lichtere medeplichtigheid van artikel 48 Sr.
Plegen en doen plegen
De pleger is degene die zelf alle bestanddelen van de delictsomschrijving vervult. Bij doen plegen gebruikt iemand een ander als werktuig: de uitvoerder is zelf niet strafbaar, bijvoorbeeld omdat hij volledig is misleid of omdat hij een vereiste hoedanigheid mist. Dan wordt niet de uitvoerder maar de man of vrouw achter hem als dader gestraft. Deze figuur wordt tegenwoordig weinig gebruikt. Wie een ander voor zich laat handelen, kan volgens de rechtspraak vaak zelf als pleger worden aangemerkt (het zogenoemde functioneel daderschap), en ook het ruim uitgelegde medeplegen vangt veel van deze gevallen op.
Medeplegen
Medeplegen is de belangrijkste vorm in de praktijk. Het vraagt om een nauwe en bewuste samenwerking en om een bijdrage van voldoende gewicht. Aanwezig zijn en meekijken is niet genoeg; er moet worden samengewerkt op basis van een gezamenlijk plan, dat ook ter plekke stilzwijgend kan ontstaan. De medepleger hoeft niet zelf de kernhandeling te verrichten. Wie de vluchtauto bestuurt, de wacht houdt of het plan bedenkt en de rollen verdeelt, kan medepleger zijn en wordt dan gestraft alsof hij het feit zelf had gepleegd. In de rechtspraak is uitgekristalliseerd dat de rechter moet motiveren waarom een bijdrage zwaar genoeg is om van medeplegen te spreken en niet slechts van medeplichtigheid.
Uitlokking
De uitlokker zet een ander aan tot een strafbaar feit, en die ander begaat het ook. Het besluit om het feit te plegen moet dus door de uitlokker zijn gewekt: had de uitvoerder zijn plan al gemaakt voordat de uitlokker zich ermee bemoeide, dan is er geen uitlokking, en komt hooguit medeplichtigheid in aanmerking. Hij kan alleen als dader worden gestraft als hij daarbij een van de in de wet genoemde middelen heeft gebruikt: giften, beloften, misbruik van gezag, geweld, bedreiging, misleiding of het verschaffen van gelegenheid, middelen of inlichtingen. Zonder zo'n middel is er geen uitlokking. Bovendien is dubbel opzet vereist: de uitlokker moet willen dat de ander gaat handelen én opzet hebben op het misdrijf zelf. Wat uitlokking van doen plegen onderscheidt, is dat de uitgelokte zelf strafbaar blijft. Oefent iemand zoveel dwang uit, of misleidt hij de uitvoerder zo grondig, dat die uitvoerder zelf vrijuit gaat, dan verschuift het naar doen plegen. Mislukt het beïnvloeden, dan komt artikel 46a Sr in beeld.
Hoe ver de aansprakelijkheid van de uitlokker reikt
Het tweede lid begrenst de uitlokker: hem worden alleen die handelingen aangerekend die hij opzettelijk heeft uitgelokt, samen met de gevolgen daarvan. Stel dat iemand een kennis betaalt om de ruiten van een bedrijfspand in te gooien, en die kennis klimt daarna ook naar binnen om spullen mee te nemen. Die diefstal lag buiten wat was uitgelokt en wordt de uitlokker niet aangerekend; hij wordt alleen gestraft voor het uitlokken van de vernieling. Wat wél is uitgelokt, neemt zijn gevolgen mee. Stelt de wet een hogere straf op een feit omdat het bijvoorbeeld zwaar lichamelijk letsel heeft veroorzaakt, dan komt dat zwaardere gevolg ook voor rekening van de uitlokker, ook als hij het niet had verwacht.
Een voorbeeld: drie mensen spreken af een winkel te overvallen. Eén gaat naar binnen, één houdt buiten de wacht en één rijdt de auto. Alle drie kunnen zij als medepleger worden veroordeeld, omdat zij volgens een gezamenlijk plan handelden en ieder een wezenlijke rol had, ook al is er maar één die de kassa leeghaalt.
In de praktijk
In zaken met meerdere verdachten gaat het bijna altijd over de vraag welke rol iemand precies had. Het verschil tussen medeplegen en medeplichtigheid is geen detail: bij medeplichtigheid gaat het strafmaximum op grond van artikel 49 Sr met een derde omlaag. De verdediging zoekt daarom vaak de kwalificatie omlaag te brengen, terwijl het openbaar ministerie de samenwerking benadrukt. Wie als verdachte wordt gehoord over de rol van anderen, doet er goed aan zich daarover eerst door een advocaat te laten adviseren.
Redactionele toelichting .
Geen juridisch advies.
Relevante jurisprudentie
Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.
-
Wanneer is een bijdrage voldoende voor medeplegen?
De Hoge Raad formuleert aandachtspunten voor de vraag wanneer de samenwerking zo nauw en bewust is dat van medeplegen kan worden gesproken; algemene regels kunnen daarvoor niet worden gegeven. Medeplegen is alleen gerechtvaardigd als de bewezen bijdrage van de verdachte aan het delict, verstandelijk of materieel, van voldoende gewicht is. Bestaat het verweten medeplegen in de kern niet uit een gezamenlijke uitvoering maar uit gedragingen die eerder bij medeplichtigheid horen, zoals op de uitkijk staan of helpen vluchten, dan moet de rechter het medeplegen nauwkeurig motiveren; aan het zich niet distantiëren komt op zichzelf geen groot gewicht toe. Het hof had zijn oordeel dat een verdachte die bij de scooters bleef staan medepleger van een beroving was, onvoldoende gemotiveerd; het arrest is vernietigd en de zaak teruggewezen.
-
Geldt de eis van voldoende gewicht ook bij 'in vereniging'?
De Hoge Raad bevestigt dat medeplegen nauwe en bewuste samenwerking vergt en alleen gerechtvaardigd is als de bijdrage van de verdachte van voldoende gewicht is, en voegt toe dat dit op dezelfde manier geldt wanneer het samen plegen een onderdeel van de delictsomschrijving vormt. Ook als in de tenlastelegging staat dat het feit door twee of meer verenigde personen is gepleegd, moet de rechter dus beoordelen of de bijdrage van de verdachte zwaar genoeg is. Heeft de verdachte vooral handelingen na het feit verricht, dan is medeplegen slechts in uitzonderlijke gevallen denkbaar en moet een geringe of ontbrekende rol bij de uitvoering worden gecompenseerd, bijvoorbeeld door een grotere rol in de voorbereiding. In deze zaak kon het hof oordelen dat dreigend optreden op het moment dat de mededader het geld wegnam, nauwe en bewuste samenwerking opleverde; het beroep is verworpen.
-
Waarom blijft medeplegen een beoordeling per geval?
De Hoge Raad legt uit dat hij over medeplegen geen algemene regels kan geven en slechts tot op zekere hoogte duidelijkheid kan verschaffen, door aandachtspunten te formuleren en concrete zaken te beslissen. Het beslissingskader is daarom noodzakelijk globaal, met begrippen die niet steeds scherp van elkaar zijn te scheiden; grensgevallen zijn onvermijdelijk. Hoe de toets uitvalt, wordt sterk gekleurd door de precieze bewijsvoering van de feitenrechter, terwijl ook de aard van het delict en de houding van de verdachte in het proces een rol kunnen spelen. In deze zaak kon het hof uit de onderlinge taakverdeling bij een bankoverval afleiden dat de bijdrage van de verdachte, die een medewerker belde zodat een geldlade openstond, van voldoende gewicht was; het beroep is verworpen.
-
Wat zijn inlichtingen en wanneer is er uitlokking?
Inlichtingen als uitlokkingsmiddel zijn volgens de Hoge Raad feitelijke mededelingen die betekenis hebben voor het delict dat moet worden gepleegd, en die in de gegeven omstandigheden geschikt zijn om dat delict daadwerkelijk te laten plaatsvinden. Dat de uitgelokte in het algemeen al bereid was strafbare feiten te plegen, staat aan uitlokking niet in de weg: het gaat erom dat hij met een uitlokkingsmiddel wordt aangezet tot een concreet strafbaar feit. Het hof mocht de persoonsgegevens die de verdachte verstrekte dus als inlichtingen zien en uitlokking aannemen, ook al had de ander eerder in algemene zin laten weten open te staan voor informatieverzoeken. Het cassatieberoep is verworpen.
-
Is zeggenschap over personeel al medeplegen?
De Hoge Raad stelt voorop dat de deelnemingsbepalingen verschillende manieren bieden om iemand aansprakelijk te stellen voor betrokkenheid bij een strafbaar feit, ook als hij niet zelf de hele delictsomschrijving vervult, en dat medeplegen vooral een voldoende nauwe en bewuste samenwerking vergt. Dat de eigenaar van een winkel verantwoordelijk is voor wat zich in zijn zaak afspeelt en zeggenschap heeft over zijn personeel, kan eraan bijdragen dat hij als dader van die gedragingen wordt aangemerkt, maar is niet genoeg om die bewuste en nauwe samenwerking aan te nemen. De bewezenverklaring van medeplegen van de verkoop van hennepplanten was daarom ontoereikend gemotiveerd. Het arrest is op dat punt en voor de straf vernietigd en de zaak is teruggewezen.
Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.