Artikel 41 Sr: Noodweer en noodweerexces

Wie wordt aangevallen mag zich verdedigen, ook als hij daarbij een strafbaar feit pleegt. Dit artikel geeft die regel. Het eerste lid gaat over noodweer: de verdediging van eigen of andermans lijf, eerbaarheid of goed tegen een aanval die op dat moment plaatsvindt en die geen recht heeft. Het tweede lid regelt noodweerexces: wie in zijn verdediging te ver gaat door een hevige gemoedsbeweging die door de aanval is veroorzaakt, is evenmin strafbaar.

De voorwaarden voor noodweer

• Een aanranding. Er moet een aanval zijn op iemands lichaam, seksuele integriteit of goed. Ook verdediging van een ander valt eronder.
• Ogenblikkelijk. De aanval is aan de gang of dreigt direct. Alleen bang zijn dat er iets gaat gebeuren is niet genoeg; de dreiging moet uit de feiten blijken. Een aanval die voorbij is, geeft geen recht op verdediging; dat wordt vergelding. Wie ten onrechte meende te worden aangevallen, kan zich niet op noodweer beroepen, maar als die vergissing verontschuldigbaar was soms wel op het ontbreken van schuld (putatieve noodweer).
• Wederrechtelijk. De aanval is zonder recht of bevoegdheid. Wie zich verzet tegen een rechtmatige aanhouding, wordt niet aangerand in de zin van dit artikel.

- Noodzakelijke verdediging. De reactie moet nodig zijn geweest en in verhouding staan tot de aanval. Kon iemand zich zonder gevaar onttrekken, dan kan dat betekenen dat de verdediging niet noodzakelijk was; die eis wordt niet in alle situaties even streng gesteld, bijvoorbeeld niet wanneer weglopen zelf risico's meebrengt.

Verdediging tegenover vergelding

De kern van het verweer is dat de gedraging gericht was op afweer. Wie doorgaat nadat de dreiging voorbij is, of wie de confrontatie zelf heeft gezocht om te kunnen toeslaan, valt buiten de bescherming van dit artikel. In de rechtspraak is uitgewerkt dat ook iemand die zich bewust in een risicovolle situatie heeft begeven zich in beginsel nog mag verdedigen, maar dat zijn eigen aandeel wel meeweegt bij de vraag wat noodzakelijk was.

Noodweerexces

Verdediging gaat soms verder dan strikt nodig was. Het tweede lid biedt dan uitkomst, maar onder strikte voorwaarden. De overschrijding moet het onmiddellijke gevolg zijn van een hevige gemoedsbeweging, en die gemoedsbeweging moet door de aanranding zelf zijn veroorzaakt. Angst, radeloosheid of woede die rechtstreeks uit de aanval voortkomen, kunnen daaronder vallen. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad moet de door de aanval opgeroepen emotie van doorslaggevend belang zijn geweest; dat daarnaast ook andere factoren hebben meegespeeld, staat er niet aan in de weg. Werd de emotie echter alleen door iets anders dan de aanval verklaard, of ging het vooral om wraak, dan ontbreekt het vereiste verband.

Het tweede lid geldt in twee situaties: de verdediger gaat tijdens de aanval verder dan nodig was, of hij handelt kort nadat de aanval al is afgeslagen, terwijl de door de aanval opgewekte emotie nog voortduurt. Dat tweede venster blijft niet lang open: is de emotie gezakt en kan de verdediger weer helder nadenken, dan is er geen ruimte meer voor een beroep op het exces. Bij de beoordeling kijkt de rechter ook naar de mate waarin de grenzen van de verdediging zijn overschreden en naar de aard en de heftigheid van de emotie. Een reactie die ver buiten verhouding staat, wordt minder snel als rechtstreeks gevolg van die emotie gezien.

Belangrijk is dat noodweerexces een noodweersituatie veronderstelt. Zonder aanranding is er niets om in te verdedigen en dus ook niets om in door te schieten.

Gevolg van een geslaagd beroep

Slaagt het beroep op noodweer, dan is de gedraging gerechtvaardigd: zij was in de gegeven situatie toelaatbaar. Bij noodweerexces blijft de gedraging onrechtmatig, maar wordt de dader niet strafbaar geacht omdat hem geen verwijt kan worden gemaakt. In beide gevallen volgt ontslag van alle rechtsvervolging.

Een voorbeeld

Iemand wordt op straat zonder aanleiding vastgegrepen en geslagen. Hij duwt zijn belager weg, die daarbij valt en letsel oploopt. Dat is verdediging tegen een aanval die op dat moment plaatsvond en die in verhouding staat tot de dreiging. Slaat hij door en blijft hij ook slaan als de ander al op de grond ligt en geen gevaar meer vormt, dan is er geen noodweer meer, maar kan het tweede lid nog uitkomst bieden als die reactie rechtstreeks voortkwam uit hevige angst door de aanval.

In de praktijk

Voor wie zich heeft verdedigd is het belangrijk om snel en feitelijk te vertellen wat er gebeurde: wie begon, wat de dreiging was, hoe kort het duurde en hoe het voelde. Camerabeelden, getuigen en letselfoto's zijn hier van groot gewicht, ook omdat degene die zich verdedigde vaak zelf als verdachte wordt aangemerkt. Laat u bijstaan door een advocaat vóór het verhoor; een beroep op noodweer wint aan kracht als het vanaf het begin consistent en concreet is.