Artikel 9a Sr: Schuldigverklaring zonder oplegging van straf

Soms staat vast dat iemand een strafbaar feit heeft gepleegd, maar heeft straffen geen enkele zin meer. Voor die situatie geeft dit artikel de rechter de bevoegdheid om in het vonnis te bepalen dat er geen straf en geen maatregel volgt. De verdachte wordt dan wel schuldig verklaard, maar er wordt niets opgelegd. In de praktijk heet dat het rechterlijk pardon. Het is geen vrijspraak: de rechter stelt juist vast dat het feit bewezen is en dat de verdachte strafbaar is.

De vier gronden

De wet noemt de omstandigheden waarin de rechter hiertoe kan besluiten.

• De geringe ernst van het feit. Het gaat om een feit dat op zichzelf strafbaar is, maar dat zo weinig voorstelt dat een straf niet in verhouding staat.
• De persoonlijkheid van de dader. Denk aan iemand bij wie straffen niets toevoegt aan wat er al aan hulp of begeleiding loopt.
• De omstandigheden waaronder het feit is begaan. De context van het feit kan het zo verklaarbaar maken dat bestraffing niet passend is.

- Omstandigheden die zich nadien hebben voorgedaan. Wat na het feit gebeurde telt uitdrukkelijk mee: de dader is zelf zwaar door de gevolgen getroffen, heeft de schade volledig hersteld of heeft zijn leven sindsdien duurzaam op orde gebracht.

Een bevoegdheid, geen recht

De wet zegt dat de rechter zo kan beslissen als hij dat raadzaam acht. Dat maakt het een bevoegdheid en geen aanspraak: niemand kan afdwingen dat hij zonder straf wegkomt omdat het feit klein was. Wel moet de rechter zijn keuze uitleggen, en wie erom vraagt mag verwachten dat hij op dat verzoek ingaat. In de praktijk is het een uitzondering, die vooral wordt gebruikt als een straf alleen maar schade zou toevoegen zonder iets op te lossen.

Geen straf en ook geen maatregel

De tekst noemt beide: er wordt geen straf en geen maatregel opgelegd. Dat is meer dan een detail. De schadevergoedingsmaatregel van artikel 36f Sr is zelf een maatregel en kan dus niet worden opgelegd. De wet maakt uitdrukkelijk één uitzondering: onttrekking aan het verkeer kan volgens artikel 36b Sr ook worden uitgesproken bij een uitspraak waarin de rechter dit artikel toepast. Daarnaast wordt aangenomen dat de ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel, die in een afzonderlijke procedure wordt opgelegd, naast een rechterlijk pardon mogelijk blijft. Wie schade heeft geleden staat verder niet met lege handen, want een gevoegde vordering van de benadeelde partij kan de rechter ook zonder straf of maatregel beoordelen en toewijzen.

Een voorbeeld. Iemand veroorzaakt door onoplettendheid een ongeval waarbij zijn eigen partner ernstig gewond raakt. Hij is zelf gewond geraakt, zorgt sindsdien voor haar en is niet eerder met justitie in aanraking gekomen. De rechter kan dan tot de slotsom komen dat het feit bewezen is, maar dat een straf hier niets meer toevoegt.

Afbakening met de naburige mogelijkheden

Bij een voorwaardelijke straf van artikel 14a Sr wordt wél een straf opgelegd, alleen niet uitgevoerd zolang de veroordeelde zich aan de voorwaarden houdt; er hangt dus iets boven het hoofd. Hier hangt niets meer boven het hoofd. Verder is dit een beslissing van de rechter: de officier van justitie die vindt dat straffen geen zin heeft, hoeft de zaak niet eens aan te brengen en kan zelf besluiten niet te vervolgen. Artikel 9a Sr komt dus pas in beeld als de zaak op zitting staat. Is een zaak te lang blijven liggen, dan is dat op zichzelf geen grond voor een rechterlijk pardon: overschrijding van de redelijke termijn wordt volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad verdisconteerd in een lagere straf.

In de praktijk

Voor de verdediging is dit een klassiek subsidiair standpunt: primair vrijspraak, en als de rechter tot een bewezenverklaring komt, toepassing van dit artikel. Zo'n verzoek wordt sterker naarmate er meer concreets tegenover staat: schade vergoed, hulpverlening geregeld, gevolgen die de betrokkene zelf al draagt. Ook zonder straf blijft het een rechterlijke uitspraak waarin de schuld is vastgesteld, en dat kan buiten het strafrecht nog betekenis hebben. Laat u daarover door een advocaat voorlichten voordat u ermee instemt.