Artikel 9 Sr: Welke straffen de rechter kan opleggen

Dit artikel vormt de kern van het Nederlandse straffenstelsel. Het somt uitputtend op welke straffen er in het Wetboek van Strafrecht bestaan en verdeelt ze in twee soorten: hoofdstraffen en bijkomende straffen. Daarnaast regelt het welke combinaties zijn toegestaan. Een rechter kan dus geen straf bedenken die hier niet staat; dat wordt het gesloten stelsel van straffen genoemd en het hoort bij de gedachte dat de wetgever bepaalt waarmee de staat mag ingrijpen in het leven van een burger. Ook buiten dit wetboek kent de wetgever hier en daar eigen straffen; ook die berusten op de wet en staan niet ter vrije keuze van de rechter.

De vier hoofdstraffen

Als hoofdstraf noemt het eerste lid gevangenisstraf, hechtenis, taakstraf en geldboete. Gevangenisstraf en hechtenis zijn vrijheidsstraffen; gevangenisstraf hoort in de regel bij misdrijven, hechtenis bij de lichtere feiten. De taakstraf bestaat uit werk dat de veroordeelde onbetaald verricht. De geldboete raakt het vermogen. Welke hoofdstraf in een concrete zaak mogelijk is, staat niet hier maar in het artikel waarin het delict strafbaar is gesteld: dat bepaalt de soort en het maximum.

De drie bijkomende straffen

Bijkomende straffen zijn ontzetting van bepaalde rechten, verbeurdverklaring en openbaarmaking van de rechterlijke uitspraak. Zij hebben een ander karakter dan de hoofdstraffen: ze raken een bevoegdheid, een voorwerp of de reputatie. Het vijfde lid bepaalt dat ze zowel los als naast hoofdstraffen en naast elkaar kunnen worden opgelegd, maar alleen in de gevallen waarin de wet dat toestaat. Een bijkomende straf mag de rechter dus niet zomaar uit dit rijtje kiezen.

De taakstraf en het combineren van straffen

Het tweede lid maakt de taakstraf breed inzetbaar. Staat op een misdrijf een vrijheidsstraf of een geldboete, of op een overtreding een vrijheidsstraf, dan mag de rechter in plaats daarvan een taakstraf opleggen. Daar staat één beperking bij: behoudens in bij de wet bepaalde gevallen. De wetgever heeft de taakstraf voor bepaalde ernstige misdrijven uitgesloten; waar die grens ligt, staat in artikel 22b Sr.

Het derde en het vierde lid regelen wat naast elkaar kan.

• Geldboete erbij. Wordt gevangenisstraf, hechtenis of een taakstraf opgelegd, dan kan daar volgens het derde lid een geldboete bij komen. Vervangende hechtenis telt daarbij niet mee.
• Taakstraf erbij. Volgens het vierde lid mag naast een vrijheidsstraf ook een taakstraf worden opgelegd, maar alleen als het deel van die vrijheidsstraf dat echt moet worden uitgezeten ten hoogste zes maanden bedraagt. Deze combinatie is ook de weg waarlangs bij de misdrijven van artikel 22b Sr toch een taakstraf kan worden opgelegd: dat mag daar alleen naast een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf.

Een voorbeeld van hoe dat uitpakt: bij een uit de hand gelopen ruzie legt de rechter drie maanden gevangenisstraf op, waarvan een deel voorwaardelijk, met daarnaast een taakstraf en een geldboete. Dat past binnen dit artikel, omdat het onvoorwaardelijk uit te zitten deel onder de grens van zes maanden blijft.

Afbakening: straffen en maatregelen

Wat hier niet staat, is een straf in de zin van de wet. Maatregelen, zoals die tot vergoeding van schade aan een slachtoffer of een maatregel die op behandeling is gericht, staan elders in het wetboek en hebben een eigen doel: herstel of beveiliging in plaats van vergelding. Artikel 9a Sr laat zien dat de wet die twee naast elkaar zet, want daarin kan de rechter besluiten geen straf én geen maatregel op te leggen. Voor jeugdigen geldt dit artikel bovendien maar ten dele: artikel 77a Sr verklaart een deel ervan niet van toepassing en zet daar het eigen jeugdsanctiestelsel voor in de plaats.

In de praktijk

Op de zitting eist de officier van justitie een straf uit dit rijtje, de verdediging bepleit meestal een lichtere variant, en de rechter kiest zelfstandig. Hij is niet gebonden aan de eis, maar wel aan dit artikel en aan het maximum van de delictsomschrijving. In de uitspraak legt hij uit waarom hij tot juist deze straf komt. Niet elke straf komt overigens via de rechter: in eenvoudiger zaken kan de officier van justitie met een strafbeschikking zelf een geldboete of taakstraf opleggen. Vrijheidsbeneming blijft voorbehouden aan de rechter. Voor wie terechtstaat is het nuttig te weten dat de soort straf en de hoogte ervan twee aparte discussies zijn: over de soort gaat dit artikel, over de hoogte de bepaling waarin het feit strafbaar is gesteld.