- Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane wettelijke strafbepaling.
- Bij verandering in de wetgeving na het tijdstip waarop het feit begaan is, worden de voor de verdachte gunstigste bepalingen toegepast.
Artikel 1 Sr: Het legaliteitsbeginsel in het strafrecht
Het legaliteitsbeginsel in het strafrecht
Wettekst
Toelichting
Niemand kan worden gestraft voor gedrag dat op het moment waarop het plaatsvond nog niet strafbaar was gesteld. Dat is de kern van dit artikel: de strafbaarheid moet steunen op een wettelijke bepaling die er al was voordat het feit werd begaan. Het tweede lid voegt daaraan toe dat een verdachte profiteert van een wetswijziging die na het feit in zijn voordeel uitpakt.
Waarom deze regel er staat
Het legaliteitsbeginsel beschermt de burger tegen willekeur van de overheid. Wie wil weten wat mag en wat niet, moet dat vooraf uit de wet kunnen opmaken. Daarnaast verdeelt de regel de macht: de wetgever bepaalt wat strafbaar is, de rechter past die keuze toe en mag er niet zelf strafbaarstellingen bij bedenken.
Wat het eerste lid eist
- Een wettelijke grondslag. De strafbaarheid moet berusten op een algemeen verbindend voorschrift. Dat is meestal een wet van de landelijke wetgever, maar ook een verordening van een gemeente, provincie of waterschap kan strafbaar stellen, mits die op een wettelijke bevoegdheid steunt. Ongeschreven recht of enkel moreel verwerpelijk gedrag is niet genoeg.
- Die er eerder was. De bepaling moet al gelden op het moment van het feit. Een strafbaarstelling met terugwerkende kracht is uitgesloten.
- Voldoende duidelijk. Een strafbepaling moet zo zijn geformuleerd dat iemand redelijkerwijs kan inschatten welk gedrag eronder valt. Een volstrekt vage norm biedt die zekerheid niet.
- Zonder oprekking naar analogie. De rechter mag een strafbepaling uitleggen, ook naar de bedoeling ervan, maar hij mag haar niet uitbreiden tot gevallen die er duidelijk buiten vallen.
De regel ziet niet alleen op de vraag of iets strafbaar is, maar ook op de straf die erop kan volgen: ook die moet uit de wet blijken. Verder werkt het beginsel door buiten dit wetboek. De algemene bepalingen van het Eerste Boek gelden op grond van artikel 91 Sr in beginsel ook voor strafbaarstellingen in andere wetten, zoals de verkeers- en drugswetgeving.
Verandering in de wetgeving
Verandert de wet nadat het feit is gepleegd, dan schrijft het tweede lid voor dat de voor de verdachte gunstigste regeling wordt toegepast. Wordt een gedraging afgeschaft als strafbaar feit of wordt het strafmaximum verlaagd, dan geldt die nieuwe, mildere regel dus ook voor feiten van daarvoor. Andersom werkt het niet: een verzwaring geldt alleen voor feiten die daarna zijn begaan.
Welke toets de rechter aanlegt, hangt af van wat er is veranderd. Gaat het om de straffen, bijvoorbeeld een lager strafmaximum of mildere algemene regels over het opleggen van straf, dan krijgt de verdachte het voordeel van de nieuwe regeling, zonder dat de beweegredenen van de wetgever ertoe doen. Gaat het om de omschrijving van het strafbare feit zelf, doordat die is ingeperkt of geschrapt, dan ligt de lat hoger. Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad moet de wijziging dan voortkomen uit een veranderd inzicht van de wetgever over de strafwaardigheid van het gedrag. Dat is niet zo wanneer de wetgever de regel alleen heeft aangepast om haar beter te kunnen handhaven, of wanneer een regeling van begin af aan voor een beperkte periode bedoeld was.
Of de nieuwe regeling werkelijk gunstiger is, bekijkt de rechter niet in het algemeen, maar toegespitst op de verdachte en de zaak die voorligt. Zolang er nog geen onherroepelijke uitspraak is, moet hij een gunstiger regeling meenemen; dat geldt ook nog wanneer de zaak in cassatie ligt.
Een voorbeeld
Iemand wordt vervolgd voor een gedraging die op het moment van handelen onder een ruime strafbepaling viel. Voordat de rechter uitspraak doet, perkt de wetgever die bepaling in, omdat hij dit type gedrag niet langer strafwaardig vindt. De verdachte kan zich dan op de nieuwe, gunstiger regeling beroepen, ook al gold die nog niet toen hij handelde.
In de praktijk
Voor wie verdachte is, betekent dit artikel dat het loont om te controleren wat de tenlastelegging precies verwijt en welke bepaling op de datum van het feit gold. Een verweer dat de strafbaarstelling toen niet bestond of de gedraging niet dekt, raakt de kern van de zaak: de rechter moet de verdachte dan ontslaan van alle rechtsvervolging of vrijspreken. Ook de officier van justitie let hierop bij de keuze om te vervolgen, want een aanklacht zonder deugdelijke wettelijke grondslag houdt geen stand.
Geen juridisch advies.
Relevante jurisprudentie
Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.
-
Wanneer werkt een wetswijziging in het voordeel van de verdachte?
De Hoge Raad splitst zijn rechtspraak over de gunstigste bepaling in twee delen. Verandert een regel over de straf — het strafmaximum of een algemenere regel over het opleggen van sancties — dan moet de rechter die verandering meteen toepassen zodra zij voor deze verdachte gunstiger uitpakt; hij hoeft dan niet te onderzoeken of de wetgever anders over de strafwaardigheid is gaan denken. Verandert de delictsomschrijving zelf, bijvoorbeeld doordat een bestanddeel wegvalt of de strafbaarstelling verdwijnt, dan profiteert de verdachte daarvan alleen als die wijziging voortkomt uit een gewijzigd inzicht van de wetgever over de strafwaardigheid van het eerder begane feit. Van zo'n gewijzigd inzicht was hier geen sprake en het beroep wordt verworpen.
-
Is een nieuwe OM-richtlijn een verandering in de wetgeving?
Volgens de Hoge Raad kan een verandering in de beleidsregels van het openbaar ministerie over transacties en strafvordering niet worden gezien als een verandering in de wetgeving waarover de wet spreekt. Ook een wetswijziging die er alleen op neerkomt dat een feit naast de strafrechtelijke weg ook bestuursrechtelijk kan worden afgedaan, is geen verandering in de regels over de straf. Het hof had dat anders gezien; de Hoge Raad vernietigt de uitspraak voor zover het de strafoplegging betreft en verwijst de zaak in zoverre naar een ander hof.
-
Mag een nieuwe sanctieregel meteen worden toegepast?
In het belang der wet beslist de Hoge Raad dat de regeling van de dadelijke uitvoerbaarheid van bijzondere voorwaarden en toezicht niet een wijziging van de strafbaarstelling of de strafbedreiging is. Omdat toepassing van die regeling ook geen verandering brengt in de aard en de maximale duur van de straf die kan worden uitgevoerd, is onmiddellijke toepassing niet in strijd met het legaliteitsbeginsel. Het oordeel van het hof dat de bepaling buiten toepassing moest blijven, is dus onjuist.
-
Werkt het vervallen van een strafbaarstelling altijd in het voordeel?
Een bijzondere strafbaarstelling voor belediging van de echtgenoot van de Koning is geschrapt, maar volgens de Hoge Raad komt dat niet voort uit een gewijzigd inzicht van de wetgever over de strafwaardigheid van het feit: zulke belediging blijft strafbaar als gewone belediging. De verdachte profiteert dus niet van het wegvallen van die bepaling zelf. Wel moest het hof het lagere strafmaximum van de gewone beledigingsbepalingen toepassen, en dat had het niet gedaan; omdat de opgelegde straf ver onder dat maximum bleef, verwerpt de Hoge Raad het beroep.
-
Hoe strikt moet een bestanddeel van een delictsomschrijving worden uitgelegd?
De Hoge Raad overweegt dat het legaliteitsbeginsel de rechter tot terughoudendheid dwingt bij de uitleg van een bestanddeel van een delictsomschrijving wanneer uit de wetsgeschiedenis blijkt wat de wetgever met dat begrip voor ogen had. Een ruimere uitleg die aansluit bij veranderde maatschappelijke opvattingen zou keuzes vergen die buiten de rechtsvormende taak van de rechter vallen, zeker als de wet elders al genoeg aanknopingspunten biedt om het geval te bestraffen. Het bewezenverklaarde kon daarom niet onder de door het hof gekozen strafbepaling worden gebracht; de Hoge Raad ontslaat de verdachte voor dat feit van alle rechtsvervolging.
Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.