Boek 2 Artikel 87b (2:87b BW)

Statuten kunnen eisen stellen aan wie aandeelhouder mag zijn: een beroepskwalificatie, een dienstverband, een vestigingsplaats of een andere hoedanigheid. Dit artikel bepaalt wat er gebeurt met een aandeelhouder die daar niet of niet langer aan voldoet. Zijn stemrecht, zijn recht om aan de vergadering deel te nemen en zijn recht op uitkeringen kunnen worden opgeschort. Maar de vennootschap moet hem dan wel een uitweg bieden, en anders vervalt de eis voor hem.

De kwaliteitseis

Kwaliteitseisen komen voor bij vennootschappen waarin de aandeelhouders tegelijk beroepsbeoefenaar, werknemer of leverancier zijn. De achterliggende gedachte is dat zeggenschap hoort bij wie bij de onderneming betrokken is. Voldoet iemand niet meer aan die eis, bijvoorbeeld omdat hij van beroep verandert of vertrekt, dan wringt zijn positie met het uitgangspunt van de statuten.

Opschorting van rechten

De statuten kunnen dan bepalen dat zijn belangrijkste rechten worden opgeschort. Hij blijft aandeelhouder — zijn aandeel wordt hem niet afgenomen — maar hij kan zijn zeggenschap en zijn dividendrecht tijdelijk niet uitoefenen. Opschorting is geen verval: voldoet hij weer aan de eisen, dan herleven de rechten. Wat er in de tussentijd aan uitkeringen niet is uitbetaald, hangt af van wat de statuten daarover bepalen.

De uitweg na drie maanden

Hier zit de kern van de bescherming. Kan de aandeelhouder een of meer van die rechten niet uitoefenen terwijl hij niet verplicht is zijn aandelen aan te bieden en over te dragen, dan kan hij de vennootschap verzoeken gegadigden aan te wijzen. Wijst zij niet binnen drie maanden na dat verzoek gegadigden aan aan wie hij al zijn aandelen volgens de statutaire regeling kan overdragen, dan is hij onherroepelijk van de statutaire eisen ontheven. Zijn rechten keren daarmee terug.

Dat maakt het systeem sluitend. Een vennootschap kan een aandeelhouder niet eindeloos monddood maken door hem een kwaliteitseis voor te houden waaraan hij niet kan voldoen, zonder hem de mogelijkheid te bieden zijn positie te verzilveren. Zij moet kiezen: kopers regelen, of de eis laten varen.

De prijs

Ook hier geldt dat de regeling zo moet zijn ingericht dat de aandeelhouder die dat verlangt een prijs ontvangt gelijk aan de waarde van zijn aandelen, vastgesteld door een of meer onafhankelijke deskundigen. Een gedwongen uittreding tegen een bedrag dat de statuten eenzijdig vastleggen, is dus niet mogelijk. De aandeelhouder die vertrekt, vertrekt tegen waarde.

In een vennootschap van adviseurs bepalen de statuten dat alleen actieve partners aandeelhouder kunnen zijn. Een partner stopt met werken maar houdt zijn aandelen. Zijn stemrecht en dividend worden opgeschort. Hij vraagt de vennootschap om gegadigden. Komt er binnen drie maanden niemand, dan geldt de kwaliteitseis niet langer voor hem en stemt hij bij de eerstvolgende vergadering weer gewoon mee.

In de praktijk

Voor vennootschappen met kwaliteitseisen is de termijn van drie maanden een harde deadline die om voorbereiding vraagt: wie kan er kopen, en tegen welke waardering? Voor de aandeelhouder is het verzoek om gegadigden de stap die de klok in werking zet; de wet schrijft daarvoor geen vorm voor, maar wie zijn verzoek vastlegt kan later aantonen wanneer de termijn is gaan lopen. En voor beide partijen geldt dat de deskundigenwaardering de discussie over de prijs uiteindelijk beslecht.