Boek 2 Artikel 398 (2:398 BW)

De drie vrijstellingsregimes voor micro-, kleine en middelgrote rechtspersonen werken met grenzen die over twee boekjaren worden gemeten. Dat roept vragen op: wat geldt er in het eerste jaar, kan een vennootschap ervoor kiezen de vrijstellingen niet te gebruiken, en voor wie gelden zij hoe dan ook niet? Dit artikel geeft de antwoorden.

Het eerste en tweede boekjaar

Een nieuw opgerichte rechtspersoon heeft nog geen twee balansdata. Voor het eerste en tweede boekjaar geldt daarom dat de vrijstellingen al van toepassing zijn als op de balansdatum van het eerste boekjaar aan de voorwaarden is voldaan. Een startende onderneming hoeft dus niet twee jaar te wachten voordat zij van het lichtere regime gebruik kan maken.

De algemene vergadering kan anders besluiten

De vrijstellingen gelden voor zover de algemene vergadering niet uiterlijk zes maanden na het begin van het boekjaar anders heeft besloten. Dat is een bevoegdheid die in de praktijk weinig wordt gebruikt, maar die er wel toe doet. Aandeelhouders of leden die meer zekerheid willen — bijvoorbeeld een minderheidsaandeelhouder die het bestuur niet vertrouwt, of een financier die zeggenschap heeft — kunnen zo afdwingen dat de volledige jaarrekening wordt opgesteld en dat er een accountant wordt ingeschakeld.

• Wie beslist en wanneer — de algemene vergadering, niet het bestuur, en uiterlijk zes maanden na het begin van het boekjaar; dus vooraf en niet achteraf.

- Wat het gevolg is — de betreffende vrijstellingen gelden dat jaar niet.

Meten bij stichtingen en verenigingen

Voor een stichting of vereniging die op grond van artikel 2:360 BW onder deze titel valt, wordt gekeken naar het totaal van haar activa en naar de netto-omzet en het gemiddeld aantal werknemers van de onderneming of ondernemingen die zij in stand houdt. De maatstaf is dus niet de hele organisatie voor alle onderdelen, maar het ondernemingsdeel, terwijl de activa wel volledig meetellen.

Voor wie de vrijstellingen niet gelden

Een aantal categorieën is uitgesloten, ongeacht hun omvang. Het gaat om organisaties van openbaar belang: rechtspersonen met effecten die tot de handel op een gereglementeerde markt in een lidstaat zijn toegelaten, kredietinstellingen, verzekeringsondernemingen, en de categorieën die bij algemene maatregel van bestuur worden aangewezen wegens hun omvang of hun functie in het maatschappelijk verkeer. Ook gelden de vrijstellingen niet voor beleggingsmaatschappijen en maatschappijen voor collectieve belegging in effecten waarvoor artikel 2:401 BW geldt, en is de microregeling niet van toepassing op een participatieonderneming in de zin van de Europese jaarrekeningrichtlijn.

Die uitsluiting is logisch. Bij deze instellingen gaat het om het geld van beleggers, spaarders of verzekerden. De omvang van de rechtspersoon zegt daar weinig over het belang dat het publiek bij zijn cijfers heeft.

De bedragen kunnen veranderen. De bedragen in de drie vrijstellingsartikelen worden bij algemene maatregel van bestuur verlaagd als het Europese recht daartoe verplicht, en kunnen worden verhoogd voor zover dat is toegestaan. De grenzen liggen dus niet voor eeuwig vast; wie op de rand zit, doet er goed aan te controleren welke bedragen op dat moment gelden.

Een voorbeeld. Een bv wordt in maart opgericht en blijft in haar eerste boekjaar ruim onder de grenzen van de kleine rechtspersoon. Zij kan meteen van dat regime gebruikmaken. Wil de medeaandeelhouder die vijfentwintig procent houdt toch een accountantscontrole, dan moet hij daarvoor binnen zes maanden na aanvang van het volgende boekjaar een besluit van de algemene vergadering zien te krijgen; achteraf klagen helpt hem niet.

In de praktijk

Voor bestuurders is dit het artikel waarmee zij elk jaar vaststellen welk regime geldt, en waarin zij lezen dat die keuze niet volledig de hunne is. Voor aandeelhouders en leden is het zesmaandenmoment het aangrijpingspunt om meer verantwoording af te dwingen. En voor wie handelt met een financiële instelling of een beursvennootschap is de geruststelling dat die zich nooit op deze vrijstellingen kan beroepen.