Boek 2 Artikel 344 (2:344 BW)

Het recht van enquête is het zwaarste middel dat het rechtspersonenrecht kent voor wie vermoedt dat er binnen een organisatie iets grondig mis is. Voordat je aan dat middel toekomt, moet vaststaan of de rechtspersoon er wel onder valt. Dit artikel bakent dat af, en de kring is beperkter dan veel mensen denken.

De vier rechtsvormen die er altijd onder vallen

Voor vier rechtsvormen geldt de regeling zonder verdere voorwaarden: de coöperatie en de onderlinge waarborgmaatschappij, en daarnaast de naamloze vennootschap en de bv. Bij die rechtspersonen zijn er leden of aandeelhouders die kapitaal of geld hebben ingelegd, en past het dat zij een onderzoek naar het beleid kunnen laten instellen.

Stichting en vereniging: alleen met ondernemingsraad

Voor de stichting en de vereniging met volledige rechtsbevoegdheid geldt een extra eis: zij moeten een onderneming in stand houden waarvoor volgens de wet een ondernemingsraad moet worden ingesteld. Die eis verwijst naar de Wet op de ondernemingsraden. Achter die keuze zit een duidelijke gedachte: een stichting heeft geen leden en geen algemene vergadering, dus er is geen achterban die het bestuur kan corrigeren. Is er een onderneming van enige omvang met personeel, dan is er wel een groep die belang heeft bij toezicht op het beleid.

• Grote zorgstichting of woningcorporatie: valt eronder, omdat zij een onderneming draaiende houdt waarvoor de wet instelling van een ondernemingsraad voorschrijft.
• Kleine familiestichting of vermogensstichting: valt er niet onder; wie daar problemen ziet, moet een andere weg zoeken.

- Vereniging zonder zulke onderneming: een sportvereniging of een beroepsvereniging die geen onderneming draaiende houdt waarvoor de wet een ondernemingsraad voorschrijft, valt buiten de regeling. Of er daadwerkelijk een ondernemingsraad is ingesteld, geeft niet de doorslag.

Wat er overblijft voor de rest

Voor rechtspersonen buiten deze kring bestaan andere instrumenten. Leden en bestuurders kunnen besluiten laten vernietigen, de rechter kan een bestuurder van een stichting ontslaan op verzoek van een belanghebbende of van het openbaar ministerie, en bestuurders kunnen persoonlijk worden aangesproken. Wat ontbreekt, is het onderzoek naar het beleid met de ingrijpende voorzieningen die de ondernemingskamer daarbij kan treffen.

Een voorbeeld. Ouders van bewoners van een kleine zorgstichting zonder personeel maken zich zorgen over de uitgaven van het bestuur. Zij kunnen geen enquête vragen, omdat de stichting geen onderneming met een ondernemingsraad in stand houdt. Bij een grote instelling met honderden medewerkers ligt dat anders; daar staat de weg naar de ondernemingskamer wel open.

In de praktijk

Voor wie een enquête overweegt, is dit de eerste toets: welke rechtsvorm, en bij stichting of vereniging de vraag of er een verplichte ondernemingsraad is. Wordt die stap overgeslagen, dan strandt het verzoek al voordat er inhoudelijk naar de bezwaren wordt gekeken. Voor bestuurders van stichtingen met een grote onderneming is het goed te beseffen dat hun beleid wel degelijk door de ondernemingskamer kan worden onderzocht.