Boek 2 Artikel 355 (2:355 BW)

Een enquête verloopt in twee fasen. In de eerste fase onderzoekt een door de ondernemingskamer aangewezen onderzoeker wat er binnen de rechtspersoon is misgegaan; in de tweede fase gaat het om de gevolgen. Dit artikel opent die tweede fase. Laat het verslag zien dat er wanbeleid is gevoerd, dan kan de ondernemingskamer van het gerechtshof Amsterdam ingrijpen in de organisatie: bestuurders schorsen of ontslaan, besluiten van tafel halen, tijdelijke functionarissen aanstellen. Of het zover is, beoordeelt zij zelf aan de hand van wat de onderzoeker heeft aangetroffen; het etiket dat hij zijn bevindingen meegeeft, geeft niet de doorslag. Ingrijpen doet zij nooit uit zichzelf; er moet iemand om vragen.

Wie het verzoek mag doen

Het initiatief ligt in de eerste plaats bij de oorspronkelijke verzoekers, degenen die het onderzoek hebben afgedwongen. Ligt het verslag ook voor anderen ter inzage, dan kunnen ook zij een verzoek doen, mits zij voldoen aan de eisen die de artikelen 2:346 en 2:347 BW stellen aan wie een onderzoek kan vragen. Daarnaast kan de advocaat-generaal bij het gerechtshof optreden, maar uitsluitend om redenen van openbaar belang; dat gebeurt zelden en is bedoeld voor zaken die de betrokken partijen overstijgen.

De termijn van twee maanden

Het verzoek moet worden ingediend binnen twee maanden nadat het verslag ter griffie is neergelegd. Die termijn is kort en hard. Wie hem laat verstrijken, kan op grond van dit onderzoek geen voorzieningen meer krijgen; het verslag blijft dan achter als een vaststelling zonder gevolg. Voor een aandeelhouder, een lid of een vakbond die de enquête heeft doorgezet betekent dat: zodra het verslag er ligt, moet meteen worden bepaald wat er gevraagd wordt en tegen wie.

Wat de ondernemingskamer kan opleggen

De maatregelen zelf staan in artikel 2:356 BW. Uit die opsomming kiest de ondernemingskamer de voorziening of voorzieningen die zij, gezien wat het onderzoek heeft opgeleverd, geboden acht; daarbuiten kan zij niet gaan, en zij beslist over wat er van haar is gevraagd. Twee bepalingen uit de eerste fase gelden hier opnieuw: artikel 2:348 BW, over rechtspersonen waarop een andere instelling toezicht houdt, en artikel 2:349a BW, dat het mogelijk maakt hangende de procedure al een onmiddellijke voorziening te treffen.

Gaat het om zo'n rechtspersoon onder extern toezicht, dan beslist de ondernemingskamer pas nadat de toezichthoudende instelling de kans heeft gekregen om over het verzoek te worden gehoord. Dat is geen formaliteit: die instelling kan belangen inbrengen die de procespartijen zelf niet naar voren brengen, bijvoorbeeld de stabiliteit van de sector waarin de rechtspersoon werkt.

Als de rechtspersoon het zelf oplost

Het laatste lid geeft de rechtspersoon een uitweg. Neemt hij op zich bepaalde maatregelen te nemen die een einde maken aan het wanbeleid, of die de schade daarvan zoveel mogelijk terugdraaien of beperken, dan kan de ondernemingskamer haar beslissing voor een door haarzelf bepaalde tijd aanhouden. Levert de rechtspersoon werkelijk, dan kan een ingrijpende voorziening achterwege blijven. Gebeurt er niets, dan pakt de ondernemingskamer de zaak alsnog op.

Een voorbeeld. In een familiebedrijf onderzocht een onderzoeker hoe het bestuur, gevormd door twee broers, jarenlang zaken deed met een privévennootschap van een van hen. Het verslag noemt dat wanbeleid. Hun zus, die een derde van de aandelen houdt en het onderzoek aanvroeg, verzoekt binnen twee maanden om ontslag van die broer en om overdracht van zijn aandelen aan een beheerder. De vennootschap zegt toe de omstreden contracten te beëindigen en een onafhankelijke bestuurder te benoemen; de ondernemingskamer houdt de zaak aan om te zien of dat ook gebeurt.

In de praktijk

Voor wie een enquête voert is dit het artikel waar het werkelijk om draait. Een onderzoeksverslag levert op zichzelf geen ontslag, geen vernietiging en geen geld op; pas het verzoek in de tweede fase kan de verhoudingen veranderen. Voor bestuurders en commissarissen geldt het spiegelbeeld: wijzen de bevindingen van de onderzoeker op wanbeleid, dan is dit het moment om te bekijken welke maatregelen de rechtspersoon zelf nog kan nemen, want dat is een van de weinige manieren om het oordeel nog bij te sturen.