Boek 2 Artikel 285 (2:285 BW)

Artikel 2:285 BW geeft de definitie van de stichting en trekt meteen een grens aan wat zij met haar geld mag doen. De stichting ontstaat door een rechtshandeling, in de regel een notariële akte, heeft geen leden en is erop gericht met een vermogen dat daarvoor bestemd is het doel uit haar statuten te bereiken. Die elementen samen onderscheiden haar van de vereniging, waar de leden de koers bepalen, en van de vennootschap, waar aandeelhouders in het resultaat delen.

Een rechtspersoon zonder achterban

Omdat er geen leden zijn, is er ook geen algemene vergadering die bestuurders benoemt of ontslaat, de financiële stukken goedkeurt of de statuten wijzigt. Die bevoegdheden moeten ergens anders worden belegd, en dat gebeurt in de statuten. Daarin staat wie de bestuurders aanwijst, of er een raad van toezicht is en of en hoe het doel kan worden gewijzigd. Van buitenaf houdt het openbaar ministerie toezicht, en de rechtbank kan op verzoek ingrijpen, bijvoorbeeld door een bestuurder te ontslaan (artikel 2:298 BW).

Benoemingsrechten voor derden

Het tweede lid gaat over statuten die aan een of meer personen het recht geven om open plaatsen in het bestuur of in een ander orgaan te vullen. Zo kan een gemeente, een kerkelijke instelling of de familie van de oprichter het recht krijgen een bestuurder aan te wijzen, of kan het bestuur zelf zijn opvolgers kiezen. De wet bepaalt uitdrukkelijk dat de stichting daardoor niet wordt geacht leden te hebben. Een benoemingsrecht geeft dus geen lidmaatschap, en ook niet de rechten die een lid van een vereniging heeft, zoals stemrecht in een ledenvergadering.

Uitkeringen: aan wie wel en aan wie niet

Het derde lid verbiedt een doel dat inhoudt dat de stichting uitkeringen doet aan haar oprichters of aan personen die deel uitmaken van haar organen. Aan anderen mag zij uitkeren, maar alleen wanneer die uitkeringen een ideële of sociale strekking hebben. Een stichting die prijzen uitreikt aan kunstenaars, studiefinanciering verstrekt of patiënten met een zeldzame ziekte ondersteunt, blijft daarmee binnen de grens. Een stichting waarvan het doel is haar opbrengst onder een kring van geldschieters te verdelen, niet.

Het verbod richt zich op het doel en op uitkeringen. Het staat er niet aan in de weg dat een stichting inkomsten verwerft, ook met commerciële activiteiten, zolang wat zij daarmee verdient wordt ingezet voor haar statutaire doel. De wet gaat daar elders ook van uit: drijft een stichting een of meer ondernemingen van een bepaalde omvang, dan moet zij op grond van artikel 2:360 BW een jaarrekening volgens titel 9 opstellen. Een stichting die een museumwinkel exploiteert of zalen verhuurt, kan dus een gewone marktpartij zijn, zolang de opbrengst bij het doel terechtkomt.

Een voorbeeld. Een musicus brengt zijn verzameling historische instrumenten onder in een stichting die ze uitleent aan conservatoriumstudenten. De stichting mag de instrumenten kosteloos ter beschikking stellen en studenten een reisbijdrage geven, want dat dient haar doel en heeft een ideële strekking. Zou het doel zo luiden dat de jaarlijkse huuropbrengst van de instrumenten aan de musicus zelf of aan zijn kinderen in het bestuur toevalt, dan is dat een doel dat de wet niet toestaat.

In de praktijk

Formuleer het doel in de statuten zo concreet dat duidelijk is waaraan het vermogen mag worden besteed; daaraan wordt het handelen van het bestuur later getoetst. Leg in dezelfde statuten vast hoe bestuurders worden benoemd en ontslagen en of er een toezichthoudend orgaan komt, omdat de wet bij gebreke van leden geen ander orgaan voorziet. En leg betalingen aan personen die bij de stichting betrokken zijn steeds schriftelijk vast met de grondslag ervan, zodat later kan worden nagegaan waarvoor zij zijn gedaan.