Boek 2 Artikel 156 (2:156 BW)

De structuurregeling is dwingend, maar niet absoluut. Dit artikel biedt een ventiel: de minister van Justitie kan een vennootschap op haar eigen verzoek ontheffing verlenen van een of meer bepalingen van de regeling. Zo kan een uitzonderlijke situatie worden opgelost zonder dat de wet hoeft te worden gewijzigd.

Wie beslist en wie adviseert

De bevoegdheid ligt bij de minister en niet bij de rechter. Voordat hij beslist, hoort hij de Sociaal-Economische Raad, waarin werkgevers, werknemers en onafhankelijke leden vertegenwoordigd zijn. Langs die weg komen bij de beoordeling van een verzoek ook de belangen van werkgevers en werknemers aan bod, en niet alleen het belang van de vennootschap die om ontheffing vraagt.

Het initiatief ligt bij de vennootschap. De minister verleent geen ontheffing uit zichzelf en de ondernemingsraad of een aandeelhouder kan er niet om vragen. Het verzoek moet de minister in staat stellen te beoordelen waarom toepassing van de regeling in dit geval niet goed werkt.

Wat een ontheffing kan inhouden

De ontheffing kan alle artikelen 2:158 tot en met 2:164 BW betreffen, maar ook slechts een of enkele daarvan. Die artikelen bevatten de kern van het regime, waaronder de benoeming van commissarissen (artikel 2:158 BW), de opzegging van het vertrouwen in de raad (artikel 2:161a BW), de benoeming van bestuurders door de raad (artikel 2:162 BW) en de goedkeuring van belangrijke bestuursbesluiten (artikel 2:164 BW). De minister kan de ontheffing onder beperkingen verlenen en er voorschriften aan verbinden. Welke beperkingen of voorschriften dat zijn, vult de wet niet in; de minister stemt ze af op de situatie die de vennootschap in haar verzoek beschrijft en op het advies dat de Sociaal-Economische Raad geeft.

De minister kan een verleende ontheffing later wijzigen of intrekken. Zij is dus geen blijvend verworven recht. Verandert de situatie waarop de ontheffing was gebaseerd, bijvoorbeeld doordat de onderneming een andere vorm krijgt, dan kan de vennootschap opnieuw volledig onder het regime komen te vallen.

Wat het betekent voor de betrokkenen

Zolang een ontheffing geldt, missen de werknemers de invloed die de betrokken bepalingen hun geven, bijvoorbeeld op de samenstelling van de raad van commissarissen. Bij een verzoek om ontheffing staan dus ook hun belangen op het spel, en dat is de achtergrond van de adviesrol die de wet aan de Sociaal-Economische Raad geeft.

Een voorbeeld. Een vennootschap ontstaat uit een fusie waarbij een deel van de onderneming al onder een vergelijkbaar buitenlands medezeggenschapsstelsel valt, zodat dezelfde werknemers langs twee wegen invloed zouden krijgen op het toezicht. In zo'n uitzonderlijke samenloop kan een verzoek om ontheffing van een specifiek onderdeel van de regeling worden gedaan, waarbij de minister voorwaarden kan stellen die de positie van de werknemers borgen.

In de praktijk

Een ontheffing is een uitzondering op een dwingende regeling. Voor bestuurders en adviseurs is het vooral van belang te weten dat de mogelijkheid bestaat, en dat een eerder verleende ontheffing kan zijn gewijzigd of ingetrokken. Wat er op een bepaald moment nog van geldt, met de eventuele beperkingen en voorschriften, bepaalt hoe de statuten moeten luiden.